• Skip to primary navigation
  • Skip to main content
  • Skip to primary sidebar

Kloptdatwel?

  • Home
  • Onderwerpen
    • (Bij)Geloof
    • Columns
    • Complottheorieën
    • Factchecking
    • Gezondheid
    • Hoax
    • Humor
    • K-d-Weetjes
    • New Age
    • Paranormaal
    • Pseudowetenschap
    • Reclame Code Commissie
    • Skepticisme
    • Skeptics in the Pub
    • Skeptische TV
    • UFO
    • Wetenschap
    • Overig
  • Skeptisch Chatten
  • Werkstuk?
  • Contact
  • Over Kloptdatwel.nl
    • Activiteiten agenda
    • Colofon – (copyright info)
    • Gedragsregels van Kloptdatwel
    • Kloptdatwel in de media
    • Interessante Links
    • Over het Bol.com Partnerprogramma en andere affiliate programma’s.
    • Social media & Twitter
    • Nieuwsbrief
    • Privacybeleid
    • Skeptisch Chatten
      • Skeptisch Chatten (archief 1)
      • Skeptisch Chatten (archief 2)
      • Skeptisch Chatten (archief 3)
      • Skeptisch Chatten (archief 4)
You are here: Home / Algemeen / Boekbespreking – Until The End of Time – Brian Greene

Boekbespreking – Until The End of Time – Brian Greene

16 May 2021 by Piet Rademaker 3 Comments

Boekbespreking - Until The End of Time - Brian Greene 5

De boeken van Brian Greene waren altijd al een garantie voor de lezers om, zelfs met beperkte bèta bagage, de snaartheorie en theorieën over het ontstaan van ons heelal, aardig te begrijpen. Zijn meest recente boek, Until the End of Time, is heel anders van vorm en inhoud dan de eerdere boeken, maar geeft de lezer ook nu weer het plezierige gevoel, slim genoeg te zijn om complexe zaken te doorzien. Deze keer gaat hij een stap verder dan slechts een rationele beschrijving van de onderwerpen. Het boek zit vol met persoonlijke gevoelens en drijfveren en die maken het verhaal nog herkenbaarder en aansprekender.

Hoofdthema is de eindigheid van het leven op aarde en uiteindelijk ook het einde van elke vorm van leven in het heelal. Die beschrijving wordt nadrukkelijk aangevuld met het uitwerken van gedachten over de rol die we onszelf toedichten in deze tussentijd vanaf het ontstaan van ons heelal tot aan het einde van datzelfde heelal. Eigenlijk tijdens de “lichtflits tussen lange donkere tijden”.

The Story of Our Universe
De tijdslijn van het universum. Bron: NASA

Greene begeeft zich daarmee buiten de eigen comfortzone, door als theoretisch fysicus ook te spreken over aard en werking van de hersenen van de wereldbewoners. Daarbij geeft hij aan hoe in de evolutie de overleving afhing van de mate waarin die hersenen in staat waren om complexe informatie terug te brengen tot behapbare basiswetten. Ook het belang van taal en het vermogen om tot een verhaallijn te komen die gecommuniceerd kan worden, was in de evolutie van cruciaal belang. Dat leidde vervolgens tot de wens om de eindigheid te ontstijgen; niet alleen door eigen daden iets na te laten wat blijft, maar ook door diverse vormen van geloof in een onsterfelijke ziel en/of in wedergeboorte.

Nu de wetenschap dat geloof heeft aangetast, blijft vooral de vraag naar de aard en oorsprong van dat wat de ziel, als wezen van het eigene, heeft verdrongen: het bewustzijn. En, als logisch vervolg daarop, de vraag of we beschikken over een vrije wil.

Het boek verwijst daarom met grote regelmaat naar schrijvers en denkers zoals Kierkegaard, Sartre, Russel, Kafka en Nietzsche. Het leidt tot 77 bladzijden noten en bibliografie, maar zonder het risico daarin te blijven steken, of er in te verdwalen.

De slotconclusie van het boek, dat er een onvermijdelijk einde komt aan alles wat eeuwigheidswaarde zou kunnen hebben, is een treurige. Maar een treurnis die alleszins dragelijk wordt als de tijdsduur wordt uitgelegd. Daarvoor gebruikt Greene de vergelijking met een wolkenkrabber. Vanaf de eerste verdieping die staat voor de eerste 10 jaar van het heelal, volgen verdiepingen die elk een 10 keer zo lange tijd voorstellen. Wij zijn ondertussen in ons heelal van 13,7 miljard jaar op de 10e verdieping. Als we niet door een kosmisch incident tot een voortijdig einde komen en als we door onverantwoord gedrag niet zelf het leven hier onmogelijk maken, redden we het misschien wel tot de 11e verdieping. Dan zal de zon enorm in omvang zwellen en de aarde verschroeien, of in zijn geheel verzwelgen.
Het heelal zelf gaat dan nog door tot ongeveer de 80e verdieping. Daarmee is de huidige ouderdom van ons heelal een minieme fractie van haar gehele levensduur.

Deze video (niet van Greene) illustreert de toekomst van het heelal en de ‘verdiepingen’. De video begint met in het heden (de 11e verdieping) waarbij ieder seconde een jaar voorstelt. Vervolgens verdubbelt de snelheid iedere 5 seconden. Na bijna een half uur komen we aan op de hoogste verdieping. 

Veel van de beschrijvingen van te verwachte veranderingen, zijn op basis van het begrip entropie en het daaraan gekoppelde begrip informatiedichtheid. De redenaties zijn zo soepel uitgelegd, dat ze ook zijn te volgen door diegenen die nooit het genoegen smaakten ingeleid te worden in de thermodynamica. Een voorbeeld van zo’n redenatie is de onmogelijkheid om tegen het einde van de levensduur van het heelal nog zelf denk- of rekenwerk te verrichten of te laten verrichten. De oorzaak is een complex gevolg van thermodynamische wetmatigheden. Greene maakt de aansprekende vergelijking met de aanvoer van hoogwaardige energie naar en de afvoer van laagwaardige energie uit een stoomgenerator. Diezelfde redenering gaat op voor hersens of computers. Als de omgevingstemperatuur extreem laag is geworden, kan geen hoogwaardige warmte toegevoerd worden en de afvoer van laagwaardige restwarmte stopt ook. Die redenatie gebruikt Greene als opstap naar het begrip bewustzijn. En hij loopt daarbij door de diverse theorieën over de aard en het wezen van dat bewustzijn.

Omdat de levensduur van ons heelal nog onvoorstelbaar lang zal zijn, bestaan er, in die verdere periode, talloze mogelijkheden voor het ontstaan van denkende organismen. Mogelijk zelfs met een bewustzijn.

Er bestaat reeds een enorme hoeveelheid literatuur over de vraag hoe bewustzijn kan ontstaan of bestaan. Greene vat dat denken samen. Uitgangspunt daarbij is dat bewustzijn is ontstaan als een op jezelf betrokken inlevingsvermogen, waarbij de belangrijkste vraag blijft hoe het begrip bewustzijn, op basis van de natuurwetten en de fysiologie, kan worden verklaard. Ondanks de vele pogingen, lijkt het er op dat een sluitende verklaring (nog) niet te geven is.

Frivole theorieën, zoals het populaire panpsychisme, waarbij alle materie geacht wordt een zekere mate van bewustzijn te hebben, worden op goede gronden afgewezen. Verklaren van het bewustzijn vanuit de integrated information theory, wordt door Greene vakkundig afgeserveerd. Trouwens net zoals dat eerder door Peter Kassan in de Skeptical Inquirer [alleen abonnees – red.] van mei-juni 2020, werd gedaan.

Kern van de hele analyse is dat we wel veel weten over wat bewustzijn doet, maar nog niet in staat zijn het op microniveau te verklaren. De analogie met “tijd” en “massa” ontgaat Greene niet. Ook bij die basisbegrippen kan veel over het “wat” gezegd worden, maar over de aard van het bewustzijn zelf kunnen we, indachtig Wittgenstein, beter zwijgen.

Vrije wil heeft waarschijnlijk nog meer tongen en pennen losgemaakt dan bewustzijn. Twistpunt daarbij is de onmogelijkheid van vrije wil in een volledig deterministische wereld. Sommigen putten de laatste jaren hoop uit de kwantummechanica. De rol van bewust waarnemen op de verstoringen van het kwantumsysteem, zou iets betekenen in de beschrijving van bewustzijn. En de inherente onzekerheden bij kwantummechanische beschrijving van een systeem, geven niet alleen voeding aan wappies, maar ook aan serieuze wetenschappers, om daarmee de vrije wil te verklaren. Greene speelt hier een thuiswedstrijd en ontkracht de gedachte dat determinisme door kwantummechanische beschrijving wordt opgeheven.

You must believe in free will; there is no choice – Isaac Bashevis Singer

Wat hem de meest waarschijnlijke benadering lijkt, is die van John Searle en anderen. Vrije wil bestaat niet in absolute zin, maar wij hebben een dusdanig sterk gevoel dat we ’zelf’ beslissen, dat de sterke illusie van vrije wil ontstaat en daarmee zelf alsnog reëel wordt. We zijn dus ook aanspreekbaar op onze verantwoordelijkheid bij onze daden. Deze gedachte kreeg bij Greene een heftige bevestiging bij een bezoek aan een Amsterdamse Coffee shop. Het roken van een joint nam alle gevoel van zelf beslissen weg en dus was zijn vrije wil echt uitgeschakeld. Voor hem (en niet alleen voor hem) een angstaanjagende gebeurtenis.

Voor wie niet onaangenaam verrast is als de inhoud meandert tussen natuurkunde, filosofie en neurowetenschap, is dit een uiterst leesbaar boek. Het geeft ongetwijfeld nieuwe inzichten. Het voorrecht om in het hier en nu te leven wordt nog eens onderstreept. Trouwens zonder de vraag te beantwoorden welke conclusies over toeval of vooropgezet plan, daaruit af te leiden zijn. Mooi meegenomen is de heldere manier waarop een aantal ernstige vormen van onjuist gebruik van moderne wetenschap tot de (niet- helemaal) eeuwige jachtvelden, worden verbannen.

 

Geïnteresseerd geraakt in het boek? Koop het via een van de onderstaande links en steun daarmee automatisch Kloptdatwel.

Steun Kloptdatwel

Boekbespreking - Until The End of Time - Brian Greene 6Waardeer je dit artikel? Je kunt onze site steunen met een financiële bijdrage. Dat waarderen wij dan weer! Een donatie kun je doen via dit betaalverzoek (of klik op de afbeelding hiernaast).

NB de rekening staat op naam van Maarten Koller, formeel eigenaar van deze site.

« Previous Entry
De linke weekendbijlage (20-2021)
Next Entry »
De linke weekendbijlage (21-2021)

Filed Under: Algemeen, Wetenschap

Reader Interactions

Comments

  1. RV says

    16 May 2021 at 12:11

    Over tijd valt veel te zeggen. Wat is dat, tijd? Zie bijvoorbeeld:
    https://www.nature.com/articles/d41586-018-04558-7

    Ook over bewustzijn valt veel te zeggen. Wat is dat, bewustzijn? In elk geval geen ding-op-zichzelf. Dingen-op-zichzelf bestaan niet. Vergelijk:
    https://www.bol.com/nl/f/every-thing-must-go/30187984/

    Bewustzijn is een dynamische (hier komt de tijd weer op de proppen) structuur. Een structuur van wat? Van configuraties van hersencellen die coderen voor ideeën en emoties. Dit druist in tegen onze nogal populistische cartesiaanse intuïtie dat er wel zoiets is als bewustzijn-op-zich, zoiets als een bewuste instantie die min of boven onze gedachtes en gevoelens staat.

    Log in to Reply
  2. Wilma S. says

    17 May 2021 at 23:00

    Vlaamse sterrenkundige en filosoof Hans Plets: “We zijn nog altijd verdwaald in de kosmos.”

    Voor wie wil weten hoe alles in elkaar zit, is Plets boek een desillusie. “We hebben het raden naar de aard van ongeveer 95 procent van ons heelal, krijgen amper vat op het bewustzijn, weten niet uit hoeveel dimensies de werkelijkheid bestaat, begrijpen niet goed waarom tijd onverbiddelijk vooruitgaat en vatten niet waarom de dingen zijn zoals ze zijn op het ­fundamenteelste niveau.”

    Kortste samenvatting: “We weten veel – en nog veel meer niet.”

    Log in to Reply

Trackbacks

  1. 2vietnamese says:
    13 January 2022 at 02:04

    3conventional

    Log in to Reply

Leave a Reply Cancel reply

You must be logged in to post a comment.

Primary Sidebar

Steun ons via:
Een aankoopbol.com Partner (meer info)
Of een donatie

Schrijf je in voor de nieuwsbrief!

Skeptic RSS feed

  • Skepsis
  • Error
  • SBM
Skepsiscongres 2026: levendig en goed bezocht
10 November 2026 - Ward van Beek

In de fuik van fabel en fictie – inzichten in mis- en desinformatie Het congres op 31 oktober was uitverkocht en succesvol! Hieronder vindt u de gehele livestream van het evenement. U kunt er doorheen bladeren om bij de verschillende…Lees meer Skepsiscongres 2026: levendig en goed bezocht › [...]

‘Dat kán geen toeval zijn!’
30 September 2026 - Ward van Beek

. Over dwalingen in de rechtszaal Rechters en juristen moeten vaak oordelen over kansen en waarschijnlijkheden, maar dat blijkt lastig. Denkfouten liggen dan op de loer – met soms dramatische gevolgen. ‘Mensen geloven niet in toeval’, hoort Erna van Balen…Lees meer ‘Dat kán geen toeval zijn!’ › [...]

Alles ADHD
24 September 2026 - Ward van Beek

. ADHD lijkt zich goed te lenen voor ludieke filmpjes op sociale media, vol overdrijving en halve waarheden. Vaak gaan ze over hoe je ADHD herkent. Praten mensen zichzelf zo al scrollend ADHD aan of valt het wel mee? Anouk…Lees meer Alles ADHD › [...]

RSS Error: Retrieved unsupported status code "404"

Should Democrats work with Robert F. Kennedy Jr.?
16 November 2026 - David Gorski
Should Democrats work with Robert F. Kennedy Jr.?

Democrats won the midterm elections. Predictably, now the question comes up: Instead of impeaching him, should they work with RFK Jr. to "make America healthy again" where there's "common ground," even after, thanks largely to him, the US has lost its measles elimination status? The post Should Democrats work with Robert F. Kennedy Jr.? first appeared on Science-Based Medicine. [...]

Bloggers With No Medical Training Honestly Warned About MAHA/MAGA Doctors. Prominent Medical “Leaders” Glorified Them.
13 November 2026 - Jonathan Howard
Bloggers With No Medical Training Honestly Warned About MAHA/MAGA Doctors. Prominent Medical “Leaders” Glorified Them.

"Brilliant, analytically rigorous, prolific, passionate about improving the way we generate and apply medical evidence, with intellectual sharpness and a relentless drive to improve science." The post Bloggers With No Medical Training Honestly Warned About MAHA/MAGA Doctors. Prominent Medical “Leaders” Glorified Them. first appeared on Science-Based Medicine. [...]

What Will Happen to MAHA/MAGA Doctors? What Should Happen to MAHA/MAGA Doctors?
12 November 2026 - Jonathan Howard
What Will Happen to MAHA/MAGA Doctors?  What Should Happen to MAHA/MAGA Doctors?

MAHA/MAGA doctors still have a valuable contribution to make. They can serve as cautionary tales about what happens when medical professionals prioritize their political agenda and personal aggrandizement over science and medicine. The post What Will Happen to MAHA/MAGA Doctors? What Should Happen to MAHA/MAGA Doctors? first appeared on Science-Based Medicine. [...]

Recente reacties

  • Renate1
    on De linke weekendbijlage (46-2026)
    @ Hans Het AD zie ik toch niet echt als een kwaliteitskrant. Misschien iets beter dan de Telegraaf, maar dat
  • Hans1263
    on De linke weekendbijlage (46-2026)
    @Renate1 Het AD helpt hiermee kwalijke sprookjes verspreiden. Dat vind ik uiterst dubieus. Je bent een kwaliteitskrant of... je bent
  • Klaas van Dijk
    on Bedenkingen bij het rapport over oversterfte van Ronald Meester en Marc Jacobs
    De afdeling PR van de VU zal vast erg blij zijn dat de activiteiten van hun hoogleraar Ronald Meester weer
  • Renate1
    on De linke weekendbijlage (46-2026)
    @ Hans, Tja, het gaat in principe over een groep mensen die eenzelfde ervaring delen. Zij halen de heer Van
  • Hans1263
    on De linke weekendbijlage (46-2026)
    Ik zie inmiddels dat bovengenoemde Woerlee vanwege dezelfde redenering maar dan veel uitgebreider dan ik deed, de meningen van van

Archief Kloptdatwel.nl

Copyright © 2026 · Metro Pro on Genesis Framework · WordPress · Log in