Geschreven door Celine van Golde, universitair hoofddocent Forensische Psychologie aan de Universiteit van Sydney, en Andressa Almeida, promovenda Forensische Psychologie aan de Universiteit van Sydney
Het ontkrachte idee van ‘verdrongen herinneringen’ is terug van weggeweest. Zo blijkt uit een recente studie. De grote meerderheid van de Amerikanen geeft aan in verdrongen herinneringen en de opvatting “The body keeps the score” te geloven. Ook in Nederland zou het geloof in verdrongen trauma’s groot zijn, aldus Tamara De Beuf, voormalig hoofdredacteur van In-Mind en postdoctoraal onderzoeker Forensische Psychologie. Dat Amerikaanse onderzoek wordt op dit moment gerepliceerd in Australië. De eerste bevindingen van dit onderzoek suggereren dat deze opvattingen daar nog meer worden geloofd. Deze ideeën vinden dus wereldwijd veel bijval, maar kloppen ze wel? En wat wordt er nu precies bedoeld met dat het lichaam de score bijhoudt?
In het Engels maakt de zin “The body keeps the score” inmiddels al deel uit van het alledaagse taalgebruik. Voor veel mensen is deze zin een handige manier om de fysieke tol te benoemen die stress en trauma eisen wanneer je lichaam in vecht- of vluchtmodus zit. Dat de zin zo wijdverspreid is toont ook wat een ongelofelijk grote impact het non-fictieboek The Body Keeps the Score uit 2014 heeft gehad. Deze bestseller is geschreven door de Nederlandse psychiater Bessel van der Kolk en is op dit moment beschikbaar in 43 verschillende talen, waaronder het Nederlands. Maar naarmate zijn ideeën aan populariteit wonnen over de hele wereld, werden ze ook versimpeld.
Dit boek gaat in feite veel verder dan te beargumenteren dat trauma invloed heeft op het lichaam. Het rust op de veel controversiëlere bewering dat traumatische herinneringen in het lichaam zitten verscholen, waardoor ze onbereikbaar zijn voor je bewustzijn. Het concept van verdrongen herinneringen kent een lange en omstreden geschiedenis. Dit is waarom de heropmars van dit idee ons zorgen baart.
De geheugenoorlog
In de jaren 90 woedde er in wetenschappelijke kringen een fel debat over verdrongen herinneringen, ook wel de geheugenoorlog genoemd. Clinici en geheugenonderzoekers lagen met elkaar in de clinch over of traumatische gebeurtenissen volledig ontoegankelijk kunnen zijn voor ons bewustzijn om daarna te kunnen worden hervonden in therapie. De kerngedachte, gebaseerd op psychoanalytische theorie, was dat traumatische gebeurtenissen zo overweldigend zijn dat het geheugen ze onbewust onderdrukt als verdedigingsmechanisme, waardoor ze worden verwijderd van het bewustzijn. Maar ondertussen blijft dit verdrongen trauma psychische klachten veroorzaken.
Na meer dan een decennia aan onderzoek die grote vraagtekens zet bij de verdringing van herinneringen als betrouwbaar mechanisme, geloofden velen dat deze discussie was beslecht. Maar nu is het idee van verdrongen herinneringen terug van weggeweest. Tegenwoordig wordt er niet alleen beweerd dat traumatische herinneringen kunnen worden verdrongen, maar ook dat het lichaam ze opslaat. Deze onderdrukte, opgeslagen herinneringen zouden naar verluidt later de kop opsteken in de vorm van fysieke symptomen.
Van der Kolk suggereert in The Body Keeps the Score dat je om beter te worden deze verdrongen trauma’s moet “loslaten” of “integreren” door middel van alternatieve en vaak onbewezen behandelingen. Denk aan yoga, door psychedelica geassisteerde therapie en geleide visualisatie. Verder wordt er beweerd dat traumatische ervaringen het zenuwstelsel permanent zouden verstoren, zelfs los van iemands bewustzijn of welke herinnering iemand heeft aan de traumatische gebeurtenis. Dit idee heeft de publieke perceptie van trauma ingrijpend veranderd.
Trauma en het lichaam
We ontkennen in ons onderzoek niet het bestaan van trauma’s of de invloed daarvan op het lichaam. Wat ons specifiek zorgen baart is hoe dit zich verhoudt tot het geheugen. De wetenschappelijke consensus is dat stress van bijvoorbeeld een traumatische gebeurtenis de hormoonspiegels kan beïnvloeden. De waarden van hormonen zoals adrenaline, noradrenaline en cortisol veranderen, wat een impact kan hebben op andere systemen in het lichaam. Het kan de bloeddruk verhogen, het libido beïnvloeden en een invloed hebben op hoe veilig of onveilig de wereld voelt op lichamelijk niveau. Voor sommige mensen kan trauma leiden tot een posttraumatische stressstoornis (PTSS). Mensen met deze stoornis ervaren lichamelijke klachten zoals misselijkheid, paniekaanvallen, ademhalingsproblemen, slaapproblemen en vermoeidheid doordat ze continu op hun hoede zijn.
Hoe ons geheugen werkt
Ons geheugen werkt niet als een videorecorder die we gewoon kunnen “terugspoelen”. Tientallen jaren aan onderzoek toont aan dat het autobiografisch geheugen elke keer wanneer een herinnering wordt opgeroepen de gebeurtenis opnieuw opbouwt. Dat betekent dat de context waarin we ons bevinden een invloed heeft op wat we ons herinneren. Zo hebben bijvoorbeeld onze emoties, nieuwe informatie en de verwachtingen van anderen een invloed op hoe we ons iets herinneren. Daardoor kunnen onze herinneringen worden verdraaid of veranderd.
Bij suggestieve therapietechnieken, zoals hypnose of geleide visualisatie, waarbij patiënten in een zeer beïnvloedbare staat verkeren, is de kans groter dat er valse herinneringen ontstaan. Mensen herinneren zich hierbij gebeurtenissen die nooit hebben plaatsgevonden. Grote beroepsorganisaties, zoals de American Psychological Association en de British Psychological Society, hebben meermaals gewaarschuwd dat deze therapietechnieken, die ontworpen zijn om zogenaamde verdrongen herinneringen terug te vinden, valse herinneringen kunnen creëren.
Alternatieve therapieën
In The Body Keeps the Score wordt een brede waaier aan traumatherapieën gepromoot als alternatief voor de meer traditionele PTSD-behandelingen. Denk aan yoga en psychodrama, een behandeling waarbij de traumatische ervaring wordt nagespeeld in een rollenspel. Een aantal van deze methodes kunnen voor sommige mensen nuttig zijn. Het kan geen kwaad om yoga-oefeningen te doen als je PTSS hebt en je het gevoel hebt dat de oefeningen je helpen ontspannen.
Waar het schoentje wel wringt is bij de bewering dat deze technieken mensen zouden helpen om “toegang te krijgen tot verdrongen herinneringen”. Dit idee kan worden uitgebuit. In advertenties op sociale media wordt er gesuggereerd dat nachtmerries of slaapproblemen het gevolg kunnen zijn van grote trauma’s die je je niet meer herinnert. Nadat je een korte vragenlijst hebt ingevuld, en je je resultaten hebt ontvangen, verwijzen ze je door naar een “trauma-informed” online coachingstraject waar je voor moet betalen.
Hoe zit het met psychedelica en MDMA?
De laatste tijd houden Van der Kolk en andere gelijkgezinden zich bezig met door psychedelica geassisteerde therapie. In streng gecontroleerde onderzoeksomstandigheden bleken stoffen zoals MDMA (XTC) en psilocybine (de hallucinogene stof in paddo’s) veelbelovend. Het lijkt erop dat deze stoffen invloed hebben op de hersenverbindingen. Al weet men op dit moment nog niet hoe de achterliggende mechanismen precies werken.
Psychedelische middelen brengen voor ons geheugen echter heel wat risico’s met zich mee. Uit onderzoek blijkt dat psychedelica herinneringen op verontrustende manieren kunnen aantasten. Ze kunnen je vatbaar maken voor suggestie. Dat betekent dat je meer geneigd bent om ideeën of verhalen voor waar aan te nemen, zelfs wanneer die van buitenaf komen. Psychedelica geven je ook het krachtige gevoel dat wat je ervaart onmiskenbaar echt is. Dat is een gevaarlijke combinatie. Je kan daar namelijk een valse herinnering aan kan overhouden, waarvan je bent overtuigd dat die werkelijk heeft plaatsgevonden. Oude kwalitatieve verslagen beschreven al gevallen waarin herinneringen aan trauma opdoken tijdens psychedelische behandelingen. En ook toen werden er vraagtekens gezet bij hoe accuraat deze hervonden herinneringen zijn.
Dit artikel verscheen eerder op The Conversation.
Vertaling: Maxim Garvelink
Zie ook het artikel “Wat de VPRO vergeet te vertellen over hun zomergast Bessel van der Kolk” van Pepijn van Erp.
Steun Kloptdatwel
Waardeer je dit artikel? Je kunt onze site steunen met een financiële bijdrage. Dat waarderen wij dan weer! Een donatie kun je doen via dit betaalverzoek (of klik op de afbeelding hiernaast).
NB de rekening staat op naam van Maarten Koller, formeel eigenaar van deze site.
Naar mijn idee een hoog kwakzalfgehalte. Maar ja, ik heb dan ook buitengewoon slechte herinneringen aan de gore manipulaties van enkele psychiaters met wie ik jaren geleden in relatie tot de ziekte van een familielid te maken had. Ik mag voor de beroepsgroep hopen dat er geen sprake is van pars pro toto. Ik sta er vooralsnog zeer wantrouwend tegenover.