Evolutie blijft lastig

Evolutie is, zeker op hoog niveau, niet een makkelijk onderwerp en in het Nederlandstalig onderwijs werd het ook niet altijd even goed behandeld, zie bijvoorbeeld het artikel van Ludo Hellemans in de eerste Skepter van 1999. Toch verwacht je tegenwoordig wel wat kennis over evolutie. Helemaal van iemand die kennis van zaken behoord te hebben als het over biologie gaat zoals een verzorger/rondleider van een dierenpark. Immers: “nothing in biology makes sense except in the light of evolution”.

Laatst bij mijn bezoek aan Safaripark Beekse Bergen bleek toch het tegendeel het geval. Ik was mee met een rondleiding door het park en bij de chimpansees vertelde de rondleider toch wel tamelijk verkeerde interpretaties van evolutie en de mens.

Eerst wat relevante informatie over biologische evolutie voor we de interpretaties van de rondleider behandelen. Biologische evolutie betekent verandering van eigenschappen in groepen van organismen gedurende generaties, hierdoor kunnen uiteindelijk nieuwe soorten ontstaan (Futuyma, 2006, p. 2). Alles wat leeft en heeft geleefd heeft hierdoor een evolutionaire geschiedenis. Door deze geschiedenis stamt geen levend soort vandaag af van een ander nu levende soort. Al het leven heeft, als je maar genoeg generaties teruggaat, een gemeenschappelijke voorouder (Futuyma, 2006, p.14). Evolutie heeft geen (eind)doel, er is geen noodzakelijke progressie naar bijvoorbeeld complexiteit. 

Gewapend met deze informatie keren we terug naar de rondleiding bij het chimpanseeverblijf in Safaripark Beekse Bergen. De rondleider vermeldt dat mensen en chimpansees 99,4 procent identiek DNA bezitten. Nou hangt het specifieke percentage af van hoe je dit meet. Maar de boodschap dat er veel overeenkomsten zijn tussen mensen en chimpansees klopt wel. De mens en chimpansee lijken genetisch het meest op elkaar. De grotere misvattingen over evolutie kwamen daarna.

Ten eerste was er de veronderstelling dat mensen zouden afstammen van chimpansees in de zin van dat mensen uit chimpansees geëvolueerd waren. Zelf had hij bij deze kennis ook vraagtekens want als dit zo was waarom evolueerden de chimpansees niet verder? 

Het vermoeden dat hij had was juist, er is iets vreemds aan de gedachte dat mensen uit chimpansees geëvolueerd zouden zijn. Maar hij leek hier meer mee te bedoelen dat de evolutietheorie niet klopte en dus niet waar kan zijn. 

De evolutietheorie vertelt ons echter niet dat mensen uit chimpansees geëvolueerd zijn, beide soorten komen immers vandaag de dag nog voor. Ze zijn wel verwant aan elkaar wat te verwachten is door de grote genetische overeenkomst tussen mensen en chimpansees. En als je vele generaties terug in de tijd gaat, zo’n 5-6 miljoen jaar geleden (Freeman & Herron, 2007, p.764), zouden beide soorten een gemeenschappelijke voorouder hebben. 

Wat de rondleider doet is evolutionaire verwantschap zien als een lijn. Vanuit chimpansees gaat de lijn verder tot de mens als een soort progressie alsof evolutie als doel heeft om de mens voort te brengen. Zo werkt evolutie dus niet, de mens is geen eindpunt maar staat evolutionair gelijk aan de chimpansee, beide hebben een even lange evolutionaire geschiedenis doorgemaakt. In de zin van dat in beide populaties van organismen door de generaties heen veranderingen zijn opgetreden.

Een analogie om duidelijk te maken waarom het niet klopt de verwantschap te zien als een directe lijn van chimpansee naar mens,  is om de chimpansee als de neef of nicht van de jezelf voor te stellen. Dan zie je gelijk dat het raar is om jezelf van je neef of nicht af te laten stammen. Wat je dan kan doen is een afstammingsweergave maken met daarin je neef en nicht en jezelf op dezelfde hoogte, maar een aftakkingslijn om het verschil aan te duiden. Zie het voorbeeld hieronder. Zo wordt de verwantschap van mensen en chimpansees bij evolutie voorgesteld.

De andere misvatting gaat over de evolutie van de chimpansees. Alsof chimpansees niet meer zouden evolueren. Er is echter een grotere genetische diversiteit onder chimpansees dan onder mensen. Als je willekeurig twee verschillende mensen en chimpansees vergelijkt, zullen over het algemeen de mensen genetisch meer op elkaar lijken dan dat de chimpansees op elkaar lijken (Freeman & Herron, 2007, p.776). 

Deze misvatting lijkt te ontstaan door het foute idee dat evolutie een bepaald doel heeft, chimpansees zouden net als mensen verder veranderen qua bouw en/of intellectuele capaciteiten richting verbetering. Er is geen progressie in de evolutietheorie die dit vereist. En met de verkeerde gedachte dat mensen van chimpansees afstammen zouden chimpansees dus hetzelfde gebleven zijn. Evolutie stopt echter niet, verandering tussen populaties van organismen blijft plaatsvinden bijvoorbeeld door genetische drift of natuurlijke selectie (Futuyma, 2006, p.10). Daarom is er genetische variatie tussen chimpansees. Als je weer teruggaat door de generaties heen zal de chimpansee van vandaag de dag anders zijn dan die van bijvoorbeeld 4 miljoen jaar geleden, misschien wel zoveel dat we niet meer zouden spreken van een chimpansee. 

Wat de rondleider dus had moeten vertellen was dat volgens de evolutietheorie mensen en chimpansees verwant aan elkaar zijn door een gemeenschappelijke voorouder en dat evolutie ook van toepassing is op huidige chimpansees.

Literatuur:

Futuyma, Douglas, J. Evolution. Sinauer. 2006 [third edition].

Freeman, Scott., Herron, Jon, C. Evolutionary Analysis. Pearson. 2007 [fourth edition].