Kloptdatwel?

Pepijn van Erp

SKEPTER – jaargang 26 nummer 1

by 8 Comments

De cover van Skepter jaargang 26 nummer 1.
De cover van Skepter jaargang 26 nummer 1.

Skepter is een uitgave van de Stichting Skepsis.

Hieronder volgt een samenvatting van de artikelen uit de laatste Skepter. Wil je daarna meer lezen? Deze laatste Skepter kun je hier als proefnummer (4,-) bestellen. Maar een abonnement (12,-) is natuurlijk handiger.

Wil je Stichting Skepsis echt steunen, dan kun je donateur worden: voor slechts 30 euro per jaar krijg je én de Skepter én gratis toegang tot ons jaarlijks congres (t.w.v. 25,00!). Wie nú donateur wordt, krijgt als welkomstcadeau twee oude jaargangen van Skepter (2011 en 2012) plus een USB-kaart met alle 25 jaargangen in pdf-formaat.

ZOMBIES – Dirk Koppenaal
Vanaf 1932 werden er talloze bioscoopfilms met zombies geproduceerd. Aanvankelijk waren dat nog geen gevaarlijke monsters die mensenvlees aten. Ze leken meer op de oorspronkelijke zombies uit Haïti. Haïtianen geloofden dat voodoopriesters met hun magie doden tot leven konden wekken om ze als hersenloze slaven te gebruiken. De Canadese antropoloog en botanicus Wade Davis publiceerde in 1985 een populair boek waarin hij betoogde dat voodoopriesters een giftig poeder gebruiken om hun slachtoffers in een soort zombies te kunnen veranderen. Deze verklaring werd door velen overgenomen, maar klopt waarschijnlijk niet.

SIMILIAPRINCIPE – Rob Nanninga
Alle homeopathische geneesmiddelen maken gezonde mensen tijdelijk een beetje ziek, doordat ze specifieke symptomen opwekken. Maar wanneer je al last hebt van die ongewenste symptomen, dan helpt het middel je juist om ervan af te komen. Dat is het similiaprincipe, de grondgedachte achter de homeopathie. Homeopaten hebben heel veel proeven uitgevoerd om te onderzoeken welke symptomen een bepaald geneesmiddel bij gezonde proefpersonen opwekt. Dat levert meestal een lange lijst op. De laatste jaren hebben ze echter ontdekt dat placebo’s evenveel symptomen opwekken en niet kunnen worden onderscheiden van homeopathische middelen. Daardoor is hun theorie op losse schroeven komen te staan.

RUIMTETECHNOLOGIE IN WAGENINGEN – Pepijn van Erp
Wetenschappers van de universiteit van Wageningen onderzochten welke acupunctuurpunten je het beste kunt gebruiken om de gezondheid van koeien te bepalen. De metingen werden uitgevoerd met een dubieus apparaat, dat zou zijn ontwikkeld voor Russische kosmonauten. Ook de Nederlandse leverancier werkte aan de wetenschappelijke publicaties mee. Hij beschikte over een rapport van de professor die het apparaat had ontworpen en die naar verluidt leiding gaf aan het medisch onderzoek binnen het Russische ruimtevaartprogramma. Maar daar lijkt niets van te kloppen.

HET RONDE HUIS – Agnes Tieben
Al tientallen jaren circuleren er geruchten over het Ronde Huis in de bossen ten zuiden van Nunspeet, dat in 1967 werd afgebroken. Onlangs publiceerde een anonieme werkgroep een boek over het huis. Daarin wordt beweerd dat het in de eerste decennia van de vorige eeuw fungeerde als bordeel en als hoofdkwartier van een pangermaans occult genootschap. Wilde orgieën werden er gehouden, waarbij invloedrijke en hooggeplaatste personen betrokken waren, waaronder ook prins Hendrik. Bovendien vonden er duistere, occulte rituelen plaats. Er zouden zelfs meisjes zijn geofferd om het verloop van de Eerste Wereldoorlog te beïnvloeden.

MYTHOMANE ACUPUNCTURIST – Jan Willem Nienhuys
De acupunctuur werd in het Westen pas populair na 1972. De voedingsbodem voor deze belangstelling was echter al rond 1930 gelegd door de Franse fantast George Soulié de Morant. Soulié beweerde dat hij in China acupunctuur had geleerd en daar ook officieel als arts was erkend. In werkelijkheid verstrekte de stichter van de macrobiotiek hem in Parijs informatie over een nieuwe vorm van Japanse acupunctuur, terwijl de Chinese acupunctuur destijds meer leek op een primitieve chirurgische techniek voor aderlaten en het doorprikken van abcessen.

PSEUDOWETENSCHAP – Piet Borst
In de praktijk is het voor vakmensen zelden een probleem om pseudowetenschap te herkennen, ook al vertellen filosofen ons dat het onderscheid met echte wetenschap niet te maken valt. De meeste pseudowetenschap is totaal niet te rijmen met gevestigde kennis en staat niet open voor kritiek. Zo zagen vakmensen van meet af aan dat de astronomische en geologische theorieën van Velikovsky onzinnig waren. Maar omdat wetenschap ingewikkeld is en Velikovsky een charismatisch, erudiet en verbaal begaafd man was, slaagde hij erin een groot publiek enthousiast te maken voor zijn ideeën.

EEN UFO IN HET BOS – Pepijn van Erp
In Rendlesham Forest, een bos aan de Engelse oostkust, zou eind 1980 een piramidevormige UFO zijn geland, die door verscheidene militairen van een naburige luchtmachtbasis werd waargenomen. Een luitenant-kolonel stuurde hierover een memo naar het Britse Ministerie van Defensie. Een van de ooggetuigen was Larry Warren. Hij publiceerde een boek over zijn ervaringen, al was hij naar alle waarschijnlijkheid niet bij de gebeurtenis aanwezig. Ook een paar andere getuigen vertelden verhalen die moeilijk kunnen kloppen. Het lijkt aannemelijk dat er veel minder aan de hand was dan men later beweerde.

DEHYDRATIEBEDROG – Hans de Haan
Het is ongelooflijk hoe de industrie van flessen water en sportdrankjes in staat is geweest veel sporters te misleiden met pseudowetenschappelijke argumenten die suggereren dat dehydratie (uitdroging) een levensgevaarlijk risico is. Velen raakten ervan overtuigd dat je al voordat je een sportprestatie levert extra veel moet drinken, het liefst uit de kant en klare flesjes. In werkelijkheid hoef je pas wat te drinken als je dorst hebt, en dat mag gewoon kraanwater zijn.

ACUPUNCTUUR BIJ IVF – Jan Willem Nienhuys
In 2002 rapporteerden Duitse artsen dat acupunctuur de kans vergroot dat een IVF-behandeling (in vitro fertilisatie) slaagt. Enkele jaren later verscheen een meta-analyse die deze conclusie ondersteunde. Maar het effect was over het geheel genomen vrij klein en de geanalyseerde studies hadden diverse gebreken. Toen er later beter onderzoek werd uitgevoerd, bleef er van het veronderstelde effect niets meer over. Dit komt vaak voor bij buitengewone claims.

PALEODIEET – Dirk Koppenaal
Volgens aanhangers van het paleodieet evalueerde ons eetpatroon sneller dan ons lichaam. Om weer zo gezond als holbewoners te worden, moeten we terugkeren naar de oermaaltijd. Granen en zuivel zouden we moeten mijden, omdat die lang geleden nog niet op het menu stonden. Het is echter discutabel of mensen onvoldoende tijd hadden om zich genetisch aan te passen. Bovendien at de paleomens waarschijnlijk gevarieerder dan vaak wordt aangenomen.

Nekkraken en maanstanden

by 45 Comments

De Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) vindt nekkraken niet verantwoord. In 2012 waren er drie meldingen binnengekomen van calamiteiten. Drie patiënten kregen na nekkraken (hoog in de wervelkolom) door een manueeltherapeut een beroerte. In 2009 had zich zoiets ook al voorgedaan, met dodelijke afloop. Deze complicatie, voorheen als uiterst zeldzaam ingeschat, komt blijkbaar vaker voor dan tot nu toe werd aangenomen en wordt nu dus ernstig afgeraden. Het bestuur van de Nederlandse Vereniging voor Manuele Therapie (NVMT) trekt zich dit advies aan en raadt haar leden daarom af nog langer nekken te kraken bij de behandeling van hoofdpijnklachten en nekpijn. Op 18 november wordt een advies over dit ‘hoog cervicaal manipuleren’  op de algemene ledenvergadering in stemming gebracht.  Op het FysioForum leidde deze kwestie tot een discussie met een opmerkelijke bijdrage van chiropractor advocaat mr. Job van Broekhuijze:

Opmerkelijk commentaar van Mr. J. van Broekhuijze. Een verband tussen maanstanden en complicaties bij nekkraken?
Opmerkelijk commentaar van mr. J. van Broekhuijze. Een verband tussen maanstanden en complicaties bij nekkraken?

Is het nodig om uit te leggen dat dit volstrekte kolder is? Is het een originele poging om twee dwaalleren als astrologie en chiropraxie met elkaar te verbinden? Cees Renckens, ere-voorzitter van de Vereniging tegen de Kwakzalverij en columnist hier op Kloptdatwel, vroeg zich in een reactie af of iemand hier Van Broekhuijze niet een poets probeerde te bakken door deze bizarre reactie aan hem toe te schrijven. Maar de redactie van FysioForum bevestigde dat het een origineel ‘Van Broekkuijze’-tje is. Deze advocaat is nauw verbonden aan drie (kleinere) organisaties van chiropractors in Nederland en verdedigde chiropractor Molina uit Assen in de rechtzaak wegens titelfraude. Molina werd hierin veroordeeld voor het zich onterecht betitelen als ‘Dr.’, iets wat alleen mag in Nederland als je gepromoveerd bent.

Dat gemanipuleer van nekken is zeker niet zonder risico’s en zelfs als je welwillend aankijkt tegen de (tijdelijke) positieve effecten die sommigen zien, dan moet je concluderen dat het niet beter werkt dan behandelingen met minder risico. Gewoon niet doen dus. Die gevaren werden onlangs weer eens al te concreet: in Australië brak een chiropractor de nek van een vier maanden oude baby en dat was bijna fataal afgelopen. Een klacht daarover bij de  Chiropractic Board of Australia, leidde er slechts toe dat de chiropractor in kwestie extra onderricht moet krijgen van een ‘expert op het gebied van kinderchiropraxie’.* Er gaan inmiddels stemmen op om een minimum leeftijd in te stellen waarop iemand aan chiropraxie mag worden blootgesteld. In Zweden is die er al voor alle alternatieve zorg en staat op acht jaar (zie symposium van de VtdK).

* Update 2-10-2013
Het laatste woord over die Australische casus is waarschijnlijk nog niet gesproken: volgens de Chiropractors’ Association of Australia zou het duidelijk zijn dat het kind een zogenaamde Hangman’s fracture zou hebben gehad (niet veroorzaakt door die chiropractor).

Misser van WRR: ‘slechts’ 25 procent van Nederlanders vond homeopathie wetenschappelijk

by 4 Comments

Dat was even schrikken. Op de website DUB, het medium van de Universiteit Utrecht, staat een stukje over hoe de samenleving aankijkt tegen het wetenschappelijk gehalte van een aantal vakgebieden. De resultaten van een steekproef zijn in een kek grafiekje samengevat, met daarin per vakgebied het percentage dat als ‘wetenschappelijk’ en ‘niet wetenschappelijk’ was aangeduid door de ondervraagden. Niet verrassend aan die cijfers is dat ‘harde’ wetenschappen Natuurkunde en Wiskunde hoog scoren met respectievelijk 94 en 90 procent voor ‘wetenschappelijk’. Dat geneeskunde de lijst aanvoert met 97 procent is al iets vreemder, maar ronduit verbazingwekkend zijn de cijfers van de hekkensluiters in de tabel. Niet omdat die onterecht onderaan staan, maar omdat ze nog zo hoog scoren. Het gaat namelijk om homeopathie en astrologie, die volgens de gegevens nog door 55 en 34 procent van de ondervraagden als wetenschappelijk gezien worden! Hoe kan dat nu weer?

Een verontrustende tabel (bron: DUB)
Een verontrustende grafiek (bron: DUB)

De gegevens komen uit onverdachte bron, het recente rapport van de Wetenschappelijk raad voor het Regeringsbeleid (WRR) onder de titel ‘Hoeveel vertrouwen hebben Nederlanders in wetenschap?‘ (pdf). Inderdaad staat daarin op pagina 14 het volgende tabelletje:

Tabel 2 uit rapport van de WRR
Tabel 2 uit rapport van de WRR

Hiermee kunnen we verder op zoek naar de bron. Die is niet al te moeilijk te vinden, het gaat om ‘Europeans, Science and Technology‘ (pdf) van Eurobarometer in opdracht van de Europese Commissie, gepubliceerd in juni 2005. Daar komt toch een wat ander beeld uit naar voren. In de enquête werd namelijk niet gevraagd om ‘wetenschappelijk’ of ‘niet wetenschappelijk’ aan te kruisen, maar om je mening te geven op een vijfpuntsschaal, lopend van ‘volstrekt niet wetenschappelijk’ tot ‘zeer wetenschappelijk’. De laagste twee categorieën werden samengevoegd tot ‘niet wetenschappelijk’ en de hoogste twee tot ‘wetenschappelijk’.
Als je dan kijkt naar de cijfers voor de EU als geheel, vind je dat 33 procent van de EU-burgers homeopathie ‘wetenschappelijk’ vindt (blz. 35). Zou Nederland dan zou veel meer vertrouwen hebben in de werking van geschud water of in de wetenschappelijke capaciteiten van de homeopathische proefjesnemers? Nou, nee. In de bijlagen staat per lidstaat de uitsplitsing, voor Nederland zien de cijfers er als volgt uit (blz 198 en 208,  bladzijdenummering van pdf):

 N 1 2 3 4 5 DK
groep A 486 20% 26% 27% 16% 10% 1%
groep B 519 17% 26% 33% 16% 7% 1%

De enquete was in tweeën gesplitst, groep A kreeg soms andere vragen dan groep B, maar niet bij homeopathie. ‘DK’ staat voor ‘Don’t know’ neem ik aan. Als je nu de cijfers netjes bij elkaar voegt kom je uit op 45 procent die homeopathie als ‘niet wetenschappelijk’ en 25 procent die het als ‘wetenschappelijk’ karakteriseert. Dat laatste cijfer is wel wat minder schokkend dan de 55 procent van de WRR. De opstellers van het WRR-rapport hebben blijkbaar de categorie ‘wetenschappelijk’ zelf opnieuw gedefinieerd als 100 procent minus ‘niet wetenschappelijk’ en daarbij de neutrale categorie (3) ook maar bij ‘wetenschappelijk’ genomen. Slordig op zijn minst.

Dat er met twee groepen gewerkt werd, maakte het mogelijk om bijvoorbeeld bij astrologie te onderzoeken of de hoge score in 1993 en 2001 misschien voor een groot deel verklaard kon worden door een verwarring met het woord astronomie (dat zou er achter kunnen zitten, denk ik tenminste , hoewel astronomie zelf ook in het lijstje staat). Groep A werd ondervraagd met ‘astrologie’ en groep B met ‘horoscopen’ en dat gaf het volgende resultaat (voor NL, blz 193 en 203 van de pdf):

1 2 3 4 5 DK
Astrologie 486 27% 15% 21% 19% 16% 2%
Horoscopen 519 65% 21% 6% 4% 3% 1%

Als je het bij elkaar neemt en weegt, kom je op 66 procent voor ‘niet wetenschappelijk’ en 21 procent voor ‘wetenschappelijk. De WRR maakte weer dezelfde blunder en geeft 34 procent voor ‘wetenschappelijk’. Natuurlijk is het nog steeds zorgelijk dat er zoveel Nederlanders homeopathie en astrologie als wetenschappelijk karakteriseren (en zelfs nog 7 procent vindt dat ook van horoscopen), maar zo erg als de WRR het voorschotelt, is het dus lang niet. En ‘we’ doen het dus zelfs wat ‘beter’ dan het Europees gemiddelde.

Update: het rapport is overigens in samenwerking met het Rathenau Instituut geschreven, dus misschien gaat het iets te ver om van een ‘WRR-rapport’ te spreken

Homeopathie – opleiding en ‘Zwitsers bewijs’

by 15 Comments

Als vervolg op een eerder filmpje over homeopathie, waarin uitgelegd hoe de theorie erachter luidt en waarom dat allemaal onzin is, presenteren we nu een nieuwe productie van dezelfde makers. In deze aflevering wordt verteld hoe de opleiding tot homeopaat in elkaar steekt. Het betreft weliswaar de situatie in het Verenigd Koninkrijk, maar die in Nederland verschilt niet veel. Daarnaast ruime aandacht voor de hardnekkige mythe die aanhangers van homeopathie verspreiden, nl. dat de Zwitserse overheid in een baanbrekend rapport homeopathie erkend zou hebben als een effectieve geneeswijze (vanaf 07:00). Homeopathisch verdunde waarheid.

Meer over de duur van de opleiding tot klassiek homeopaat in Nederland kun je bijvoorbeeld vinden op de site van de Homeopathie Academie Nederland*. Deze opleiding is zogenaamd op HBO-niveau, maar geen echte HBO-opleiding, want niet erkend door de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO). Het gebruik van de misleidende term ‘HBO-niveau’ is helaas nog steeds niet gereguleerd. En kijk zelf maar eens naar hoeveel tijd de opleiding in beslag neemt. De vijfjarige opleiding bestaat uit vijf maal 22 vrijdagen per jaar en dan nog maximaal 10 dagen praktijk in het vierde en vijfde jaar. In totaal nog geen 1.000 uur onderwijs.
In de opleidingsbrochure staat doodleuk dat ziektes als gonorroe en syfilis goed te behandelen zijn met homeopathie (en behandeling van “die ziektes vraagt meer tijd wanneer er al sprake is geweest van onderdrukking (antibiotica)”, blz 14.). Hoe dit te rijmen is met aandacht voor de “pluis of niet pluis situatie” (om patiénten op tijd door te sturen naar de reguliere zorg, blz 17.), begrijp ik niet. De grote verzekeraars in Nederland moeten maar uitleggen waarom ze er vertrouwen in hebben dat dit ‘pluis-niet-pluis’-programma op verantwoorde wijze uitgevoerd kan worden door homeopaten met zo’n korte opleiding, waarin ze deze gevaarlijke gedachten al bij de eerste kennismaking aangeleerd krijgen.

Over het ‘Zwitsterse rapport’ zijn op diverse skeptische sites goede stukken te vinden. In het Nederlands op het Skepsis-blog door Jan Willem Nienhuys: Homeopaten juichen over ‘Zwitserse’ rommel en op de site van de Vereniging tegen de Kwakzalverij: Gelovige homeopaten vallen in Zwitsers mes. In het Engels: The Swiss Report on Homeopathy en That ‘neutral’ Swiss homeopathy report. En hier wordt in de Swiss Medical Weekly weergegeven hoe de vork in de steel zit met dat rapport door een vertegenwoordiger van het Zwitserse bureau voor de volksgezondheid (dat artikel wordt ook in het filmpje aangehaald): The report “Homeopathy in healthcare: effectiveness, appropriateness, safety, costs” is not a “Swiss report”.

* er zijn meerdere opleidingen tot klassiek homeopaat, die zo op het oog allemaal vergelijkbaar zijn. De websites geven vaak minder informatie dan die van de Homeopathie Academie Nederland.

GodParticle4U, alleen voor de alleronnozelsten

by 37 Comments

Een onderhoudsteam dat werkzaamheden verrichtte aan de Large Hadron Collider van CERN, ontdekte iets frappants na de experimenten die het bestaan van het Higgsdeeltje bevestigden. De mensen die bij de experimenten betrokken waren, hadden een duidelijk vergroot gevoel van helderheid, balans, rust en waren ongewoon vitaal. Natuurlijk zul je denken dat dit kwam door de euforie van de ontdekking, maar de veranderingen hielden aan. Het effect bleek het sterkst te zijn bij de technische staf, die het meest in direct contact met de metalen delen van de versneller was gekomen. De enorme energieën die vrijkwamen bij de botsingen van deeltjes in de versneller, had een bijzonder, blijvend, effect op deze onderdelen gehad.
Toen er wat vervangen moest worden, sloegen een aantal technici hun slag en drukten de vervangen onderdelen, vooral lagers, achterover. In eerste instantie stelden ze die ter beschikking aan familie en vrienden, maar nu bieden ze deze helende objecten voor iedereen aan via de website GodParticle4U.com. Voor wie deze onzin gelooft en er voor wil betalen. 

Het leest als een parodie op de talloze sites die bijzondere hangers aanbieden met vermeende geneeskrachtige werking (kent u de Biostabil 200o nog?). Of producten die aan de man gebracht worden met verdraaide verhaaltjes over kwantummechanica, nanodeeltjes of vortices. In dit geval is het verhaal zo sterk, dat het bijna niet is voor te stellen dat iemand er in zou trappen. Als het al een grap is, dan houden de makers van de website GodParticle4U die echter aardig lang vol.

Een team onderhoudsmedewerkers van CERN druk onderdelen van de LHC achterover die blootgesteld zijn aan de straling die vrijkwam bij de ontdekking van het Higgs-deeltje. Als je het gelooft, tenminste.
Een team onderhoudsmedewerkers van CERN drukt onderdelen van de LHC achterover die blootgesteld zijn aan de straling die vrijkwam bij de ontdekking van het Higgs-deeltje. Als je het gelooft, tenminste.

Ze beweren dat er serieus onderzoek naar gedaan wordt op universiteiten en onderzoeksinstituten van naam. En natuurlijk zijn de tot sierraad omgewerkte objecten goed voor van alles en nog wat:

Naturally to a place as teeming with scientists as CERN, researchers from a wide variety of scientific backgrounds decided to try and figure it out.
The employees who were most exposed to the particle energy were required to undertake an extensive series of tests.
Samples from the parts exposed to the surge of energy which showed substantial evidence of having the God Particle were sent to the leading universities and research centers in the world.
According to preliminary evidence found thus far by researches in the medical field, the energy of the God Particle has some amazing effects on migraine prevention, on treating different kinds of skin conditions, up to a surprising improvement among those who ailing from sexual dysfunction disorders. All those among a long list of other medical conditions.
The effects of the God Particle is also tested in the field of mental health and in this field the patients are also getting some surprising improvements in a wide range of medical cases, for example treating phobias and depressions of different kinds.

Voor producten met dergelijke kwaliteiten mag natuurlijk wel een flinke prijs gevraagd worden:

Je vraagt je af wie er zo gek zou zijn om deze bedragen te betalen voor wat ijzerwerk?
Je vraagt je af wie er zo gek zou zijn om deze bedragen te betalen voor wat ijzerwerk?

Skeptisch blogger ‘Skeptical Bear’ maakte zich ook al druk om deze onzin en besloot een bericht te sturen aan de website met de vraag of ze commentaar hadden op zijn blog. GodParticle4U stuurde een reactie die ‘Skeptical Bear’ integraal op zijn website heeft gezet (op verzoek van GodParticle4U, overigens). Een citaatje daaruit:

Every new or unexplained phenomenon will attract skeptical people like yourself, it has been like that throughout the whole human history and we don’t see a reason for it to suddenly change right now. The good news are that we are not forcing anyone into buying our products. The choice weather to believe and try them or not, remains in your hands.

Op diverse forums wordt door zogenaamd tevreden klanten verwezen naar de GodParticle4U-website (voorbeeld). In antwoord op vragen van een andere skeptische blogger meldde de site dat ze daar echt zelf niet achter zitten. Zelfs voor grappenmakers, die van zwarte humor houden, gaat het schrijven van dergelijke testimonials op forums waar kankerpatiënten informatie zoeken, wel erg ver. Ik houd het op gewetenloze oplichterij.