Kloptdatwel?

Factchecking

Blauwe ufo boven Loosdrechtse plassen is Vega

by 82 Comments

Met enige regelmaat sturen mensen mailtjes naar Stichting Skepsis om een bijzondere ervaring te delen. Vaak hebben ze zelf al een (soms vergezochte) verklaring en willen ze weten wat ‘de skeptici’ er van denken. Als beheerder van het algemene mailadres van Skepsis zie ik dat soort mails als eerste en vaak beantwoord ik ze ook als ik denk dat ik er wel wat mee kan. Zo stuurde Richard van Bemmelen van de week een link naar een artikel dat hij had geschreven naar aanleiding van gebeurtenissen die hij in 2017 had meegemaakt (en deels gefotografeerd) met als onderwerp: “Hoe is dit te verklaren?” Omdat er in dit geval redelijk wat harde gegevens waren (originele onbewerkte opnames met exacte locatie en tijd) had ik er wel schik in om er eens goed naar te kijken.

Blauwe ufo boven Loosdrechtse plassen is Vega 1
Uitvergroting van het ‘blauwe object’ (uit het artikel van Van Bemmelen)

Even kort samengevat: Van Bemmelen had zitten experimenteren met opnames met lange sluitertijden en zo een aantal avond- en nachtfoto’s gemaakt. Op de foto’s zijn lichten te zien waarvoor hij geen verklaring had, maar ook bleken er achteraf opnamen op de camera te staan die hij niet zelf gemaakt had. Op die laatsten is volgens Van Bemmelen een exoplaneet te zien. Aangezien je die niet zo vanaf Aarde kunt fotograferen en de camera geen Wi-Fi verbinding heeft, moeten die opnames wel door ‘iemand’ met een ongelooflijke technische voorsprong op ons zijn gemaakt en op die camera gezet. Enig ondersteunend bewijs zou liggen in de foto waarop een blauw object hoog in de lucht te zien is, wat geen ster kan zijn, want die geven altijd een bolvormig beeld.

Blauwe ufo boven Loosdrechtse plassen is Vega 2
‘3 witte lichten met een goudkleurige schijfvormig object daarachter’

Erg overtuigend vond ik dit allemaal niet, mailde ik hem terug, maar ik wilde wel een blik werpen op de onbewerkte originele foto’s, die hij vervolgens stuurde. Mijn voorlopige conclusies zijn dat er bij de foto met de drie lichtjes eigenlijk  niets bijzonders aan de hand is, de ‘gouden schijf’ erachter zie ik ook niet echt. Het lijkt wel op dat de lampjes  een oppervlak erachter beschijnen (maar dat ze gewoon zijn bewogen, kan natuurlijk ook).

Blauwe ufo boven Loosdrechtse plassen is Vega 3
mogelijke locatie van de lichtjes (aangepaste versie)

Waarschijnlijk gaat om lichten op een eilandje, zo’n anderhalve kilometer van de plek waar de foto gemaakt is. Het is een eilandje waar je kunt aanmeren met een bootje en waar waarschijnlijk ook wel overnacht wordt. [De zichtlijn had ik in eerste instantie niet helemaal correct ingetekend, hiernaast de aangepaste versie] Misschien zijn het dus lampjes van kampeerders.
De enige reden om bij deze lichten aan iets anders te denken, ligt in de koppeling die Van Bemmelen legt met de blauwe lichten die hij eerder ongeveer in dezelfde richting zag (zie een van de andere foto’s), maar een verband hoeft er niet te zijn. Dat blauwe licht lijkt mij afkomstig van een boot in de haven op de voorgrond, veel dichterbij.

De foto met de ‘exoplaneet’ bevat in de donkere achtergrond vooral veel ruis, ik kan er geen sterrenhemel van maken. De ruis lijkt ook erg op de ruis die je in redelijke egale opppervlakken in de andere foto’s kunt zien. Bij deze foto is de volgens de EXIF-data ook de flits afgegaan, wat er mogelijk op duidt dat de ‘exoplaneet’ een aangeflitst stofdeeltje is niet ver van de lens (zie orbs), maar zeker is dat niet. Wel lijkt het mij nog steeds het meest waarschijnlijk dat het hier om een per ongeluk gemaakte foto gaat, mogelijk tijdens het instellen van de camera voor de lange sluitertijden. En dat gaat eigenlijk ook op voor de andere foto’s waarvan Van Bemmelen overtuigd is dat hij (of iemand anders die bij de camera kon) ze niet gemaakt heeft.
Daar zullen hij en ik wel van mening blijven verschillen, het lijkt me niet echt zinvol om er nog verder op door te gaan. Een gebrek aan informatie dat een sluitende verklaring verhindert, zie ik  niet als een argument voor bijzonder vergezochte claims als dat onbekende intelligenties via ons onbekende methodes een foto op een toestel plaatssen van een exoplaneet, liet ik hem weten.

Met de foto waarop het ‘blauwe object’ te zien is, kunnen we meer doen. Sowieso leek me het al niet erg waarschijnlijk dat de blauwe gloed op het kozijn afkomstig zou zijn van een reflectie van dat blauwe ding zoals Van Bemmelen schrijft. Dan zou het licht toch een rare bocht moeten maken. En het raam ernaast laat dan om onduidelijke redenen niet dezelfde soort reflectie zien. De blauwe gloed kan misschien afkomstig zijn van een ledlicht van een elektronisch apparaat in die kamer, opperde ik.

Het gaat hier echter wel om een duidelijke sterrenhemel. Omdat tijd en locatie exact bekend zijn, kunnen we kijken hoe de hemel er ter plekke uit moet hebben gezien en dat vergelijken met wat er op de foto staat. Met Stellarium heb ik een screenshot gemaakt en die in Photoshop over de foto heengelegd (met een beetje draaien en vergroten om goed uit te komen). De helderste sterren op de foto heb ik daarbij eerst nog even vet rood aangestipt om makkelijker te kunnen zien of ik goed zat met de uitlijning. Zelfs met de tamelijk snelle en ietwat onnauwkeurige manier waarop ik het aangepakt heb, is de conclusie volgens mij helder: het blauwe object is de ster Vega.

Blauwe ufo boven Loosdrechtse plassen is Vega 4

Vega is de op een na helderste ster aan de noordelijke hemel en staat ook wel bekend als een de hemellichamen die tot ufo-meldingen kunnen leiden. Dat de ster op de foto niet netjes rond is, lijkt me eerder aan de gebruikte camera toe te schrijven dan aan bijzondere omstandigheden. Het is in ieder geval geen reden om te twijfelen of het hier wel om Vega gaat of niet, want waar zou die ster dan anders gebleven moeten zijn?

Van Bemmelen had zijn waarneming ook op de website Ufomeldpunt.nl gedaan, denk dat die daar nu wel als opgelost aangemerkt kan worden.

Hoeveel Nederlanders denken nu echt dat de aarde plat is?

by 17 Comments

Engels - UK vlag 30x24
Hoeveel Nederlanders denken nu echt dat de aarde plat is? 5Het dagblad Trouw heeft in samenwerking met Kieskompas een opiniepeiling uitgezet om te kijken hoe het staat met het geloof in diverse complottheorieën. Afgelopen donderdag berichtte de krant op grond van dat onderzoek dat “een kleine één procent van de Nederlanders, 0,9 procent om precies te zijn, denkt dat de aarde niet rond is maar plat”.  Die 0,9 procent komt neer op een slordige 150.000 Nederlanders en dat klinkt toch wel een beetje veel.

Ik vroeg bij Kieskompas na wat precies de vraagstelling was geweest. En wat ik al enigszins vermoedde, klopt: er is niet neutraal gevraagd naar wat iemand de beste ruimtelijke beschrijving vindt van de wereld waarop wij leven. Er werd de deelnemers namelijk gevraagd om op een vijfpuntsschaal aan te geven hoe waarschijnlijk ze de volgende uitspraak vonden:

NASA en andere organisaties doen er alles aan om te verhullen dat de aarde geen bol is maar een platte schijf.

Deze vraag gaat volgens mij meer over het geloof in een samenzwering dan over iemands ruimtelijke voorstelling van de wereld. Op zich is dat vanuit de doelstelling van Trouw wel te begrijpen, omdat het ze om het geloof in complotten gaat. Wel vind ik dan nog de vraag een beetje onduidelijk gesteld, iets als “NASA en andere organisaties doen er alles aan om te verhullen dat de aarde in werkelijkheid een platte schijf is en niet een bol, zoals ze vertellen.” lijkt me beter.

Als je gewoon wilt weten wat iemand denkt over de vorm van de aarde, moet je hem er volgens mij niet meteen mee gaan belasten dat zijn gedachte daarover misschien wel automatisch inhoudt dat allerlei organisaties ons hierover voor de gek proberen te houden. Ik zou dan eerder zo’n meerkeuzevraag voorleggen:

Wat beschrijft volgens u het beste de vorm van de wereld waarop wij leven als we lokale hoogteverschillen als bergen en zeeën buiten beschouwing laten?

a) een bol

b) een enigszins afgeplatte bol

c) een platte schijf

d) een mogelijk onregelmatige vorm die wel een platte bovenkant heeft waarop wij leven

e) iets heel anders

Degene die ‘a’ of ‘b’ antwoorden zou je dan tot de globisten rekenen, degenen met ‘c’ of ‘d’ tot de platte-aardegelovigen. Ik vermoed dat je dan toch een stuk lager uitkomt dan 150.000 Nederlanders die in een platte aarde geloven.
Het is goed voorstelbaar dat mensen verschillend antwoorden op beide vragen. Iemand die denkt dat de aarde plat is, hoeft NASA cs. niet per se te verdenken van kwade opzet. En een complotgevoelige persoon kan NASA er best van verdenken van alles te verhullen en daar zijn waarschijnlijkheid van de stelling door laten bepalen, terwijl hij tegelijkertijd vasthoudt aan een globe als beste model voor de aarde. Als complotdenkers ergens goed in zijn is het immers wel in het vasthouden aan gedachten die logisch gezien onderling tegenstrijdig zijn.

In een eerder artikel van Trouw uit deze serie (er volgen nog meer delen) staat genoemd dat 1,6 procent gelooft dat ‘de echte machthebbers op deze aarde hagedis-achtige wezens van een andere planeet zijn’. Dat is een nog veel raarder idee. Je zou ook kunnen denken dat er nogal wat panelleden deze enquête niet zo serieus hebben ingevuld, maar daarop hebben ze wel allerlei checks losgelaten. De kans op ludiek ingevulde vragenlijsten zou daardoor heel klein zijn.

Dezelfde onderzoekers zetten een soortgelijke vragenlijst ook in 2013 uit, maar daarin zat helaas nog geen vraag over de platte aarde. Een vraag over ufo’s kunnen we wel vergelijken. De stelling: ‘overal ter wereld landen met regelmaat ufo’s. De overheden doen er alles aan om dit tegen te spreken.’ vond in 2013 11,9 procent waarschijnlijk of heel waarschijnlijk, maar in 2019 nog maar 6,9 procent. Een opvallende afname, waarvoor ik niet zo snel een verklaring zou weten te geven.

In de Verenigde Staten werd in 2018 het geloof in de platte aarde gepeild door YouGov. Het resultaat daarvan zorgde voor wat commotie, omdat sommige media het interessant vonden om het deelresultaat van de jongste groep ondervraagden volkomen ten onrechte te vertalen als “een derde van de millenials denkt dat de aarde plat is”. Maar de vraagstelling is ook daar wat vreemd, het goede antwoord staat er namelijk niet bij; ook een platte aarde is in de meeste modellen immers rond.

Hoeveel Nederlanders denken nu echt dat de aarde plat is? 6

Toevoeging 9 oktober 2019
Glenn Branch van de National Center for Science Education wees me op drie interessante blogs die hij schreef voor Scientific American samen met prof. Craig. A. Foster:

Speelt de Q-koortsbacterie verstoppertje?

by 2 Comments

Tussen 2007 en 2011 werden tienduizenden personen in ons land getroffen door Q-koorts. Zo’n duizend van hen hebben nog steeds klachten die inmiddels met de term ‘Q-koortsvermoeidheids-syndroom’ (QVS) worden aangeduid. Vooralsnog kunnen medici voor deze groep helaas niet veel meer bieden dan cognitieve gedragstherapie, wat meteen verklaart waarom alternatieve behandelaars op dit gebied mogelijkheden zien voor hun soms fantasievolle behandelingen. Een van hen is Leendert Kunst, een 83-jarige alternatieve arts, met zijn autovaccinatietherapie. Hierbij wordt bloed afgenomen van een patiënt dat een tijdje op lichaamstemperatuur wordt bewaard – zodat het helemaal uit elkaar valt – en daarna om de twee weken weer ingespoten bij de patiënt zelf. Beetje vreemd, of niet?

Het Radboud UMC waarschuwde begin 2018 tegen deze behandeling, vooral omdat het bewaren van bloed uiterst zorgvuldig moet gebeuren en dat de risico’s die daaraan verbonden zijn als dat niet onder streng gecontroleerde omstandigheden gebeurt, niet opwegen tegen de vermeende voordelen. Want dat die autovaccinatietherapie zou werken, is uiterst twijfelachtig. Er is in ieder geval nog geen enkel wetenschappelijk bewijs voor. Kunst was verbolgen over de berichtgeving en spande een proces aan tegen het ziekenhuis en internist Chantal Bleeker, die hierover in de media uitspraken had gedaan.

Vorige week besloot de rechter in een tussenvonnis dat het ziekenhuis niet hoeft te rectificeren:

Het ziekenhuis heeft op dit moment voldoende uitgelegd waarom de behandeling gevaarlijk kan zijn. De effectiviteit en veiligheid van de behandeling is nog niet op wetenschappelijk verantwoorde wijze onderzocht. Het ziekenhuis is niet verantwoordelijk voor de wijze waarop haar waarschuwing door de media is gepresenteerd.

Het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde besteedde vorige week ook aandacht aan deze zaak en gaat in meer detail in op die autovaccinatietherapie van Kunst. Het idee berust op de hypothese dat de Q-koortsbacterie, Coxiella burnetii, zich weet te verstoppen als ‘L-vorm’. In die vorm zou de bacterie het immuunsysteem (en antibiotica) van zich af weten te houden, maar toch voor klachten kunnen zorgen. Met de autovaccinatie zou je het imuunsysteem kunnen leren om de bacterie in die L-vorm wel te herkennen, omdat de delen waarin die bacterie door de behandeling uiteen valt wel herkend worden. Of zoiets. Maar met de plausibiliteit lijkt het meteen in het begin al mis te gaan:

Het is echter lang niet zeker dat C. burnetii doorleeft als L-vorm. Kunst publiceerde over de mogelijkheid om bacterieel RNA van levende L-vormen in witte bloedcellen aan te tonen met ‘fluorescent in situ hybridisation’ (FISH). Van der Meer betwist die vondst: ‘De publicatie van Kunst toont niet overtuigend aan dat er specifiek RNA in monocyten bij QVS-patiënten zit – om van levende micro-organismen maar niet te spreken.’ Overigens gebruikte Kunst vóór de FISH-test donkerveldmicroscopie van het perifere bloed om patiënten te selecteren. Van der Meer: ‘Het behoeft geen betoog dat het onmogelijk is C. burnetii hiermee te identificeren.’

Jos van der Meer, emeritus hoogleraar interne geneeskunde, is dus niet bepaald overtuigd door die publicatie van Kunst. Dat artikel is overigens van zeer recente datum, mei 2019, dus van na de aanleiding voor de rechtszaak. Het gaat om: The Presence of Intracellular Coxiellae burnetii as Polymorphic Cell Wall Deficient Bacteria in the Blood of Patients with Q-Fever Fatigue Syndrome Determined Using FISH Technology dat Kunst samen schreef met Gijs Jansen en Bertil de Klyn.
Er vielen mij wat zaken op toen ik het artikel bekeek:

Het is gepubliceerd in Journal of Medical Microbiology & Diagnosis, een tijdschrift uit de stal van OMICS Publishing Group dat bekend staat als een uitgever van rooftijdschriften, predatory open access. De Amerikaans overheid heeft zelfs een rechtszaak aangespannen tegen OMICS vanwege misleiding, onder andere omdat de peer review van de tijdschriften niets zou voorstellen.

Dat laatste verklaart misschien ook meteen waarom het artikel zo snel gepubliceerd werd na inzending: “Received May 07, 2019; Accepted May 23, 2019; Published May 30, 2019”. Lekker vlot.

Derde auteur, Bertil de Klyn, is een 73-jarige arts die werkt via zijn Centrum voor Holistische Geneeskunst waar hij een hele reeks van onzinnige behandelingen in zijn arsenaal blijkt te hebben. Op de site van de Vereniging tegen de Kwakzalverij kwam hij ook al eens langs.

Het onderzoek is uitgevoerd met een apparaat, de Biotrack-MED, waar maar bar weinig over te vinden is. “The analyses were based on patented and proprietary methods and technologies of Biotrack as incorporated in an autonomous analyzer with the brand name Biotrack-MED Mark-2 using standard settings.”  In een presentatie van het bedrijf Biotrack van oktober 2017 [pdf] wordt het analyseren van bloedmonsters op de Q-koortsbacterie nog helemaal niet genoemd. Wel kun je er lezen dat ze bezig zijn met het ontwikkelen “van diagnostiek van pathogenen die een ‘slapende status’ kennen.” wat op de test zou kunnen duiden die ze hier hebben ingezet.
Alleen voor het detecteren van E-coli lijkt er sprake van een onafhankelijke validatie (ISO), maar het lijkt me sterk dat zoiets ook voorafgaande aan het onderzoek gedaan is voor de gebruikte test voor de Q-koortsbacterie, die zou dan in minder dan een jaar ontwikkeld en getest moeten zijn. Of die Biotrack-MED Mark-2 door onafhankelijke wetenschappers is gevalideerd, lijkt me een belangrijke vraag, ook omdat ik vond dat Biotrack nog maar pas een Europese subsidie voor de verdere ontwikkeling heeft binnengesleept.

De tweede auteur van de studie, Gijs Jansen, blijkt werkzaam bij Biotrack en is patenthouder van een aantal apparaten voor analyses van biologische stoffen. Meer dan hetzelfde adres als Biotrack geeft hij echter niet op in het artikel. Dat adres is Agora 4, Leeuwarden, wat misschien verklaart waarom Kunst op zijn eigen website schrijft dat het artikel samen met “Gijs Jansen van laboratorium Agora” tot stand is gekomen. Wie wat achterdochtig ingesteld is, zou evenwel denken dat hier een conflict of interest wordt verzwegen.

Speelt de Q-koortsbacterie verstoppertje? 7
fig 2 uit artikel Kunst et al.

Het apparaat maakt plaatjes zoals je er hier rechts een ziet. Je zou de indruk krijgen dat ze daadwerkelijk die L-vormen hebben ‘gezien’ in macrofagen, maar hoe zeker is dat? Mijns inziens is het ook een beetje suf dat ze er geen plaatje van een ‘gezonde’ macrofaag van de controlegroep bij hebben gezet. Het herkennen van deze ‘geïnfecteerde macrofagen’ gaat overigens geheel automatisch in het systeem van Biotrack, daar zit heel wat beeldherkenningsalgoritmen met neurale netwerken achter.

Er staat ook niets over de blindering van de monsters in het artikel (alleen dat ze geanonimiseerd zijn). En we moeten er ook maar helemaal op vertrouwen dat Kunst de selectie precies zo heeft gedaan als ze opschrijven en niet per ongeluk bloed heeft afgenomen bij personen met acute of chronische Q-koorts waarbij het niet zo vreemd zou zijn dat je met deze methode een sterk signaal ziet.

Het artikel meldt aan het einde dat het fiancieel mede mogelijk is gemaakt door de Hubregtse Research Foundation. Dat blijkt een stichting die onderzoek naar allerlei alternatieve behandelingen steunt. Denk dan aan homeopathie, acupunctuur, antroposofische geneeskunde, en ook natuurgeneeskunde, waar dit specifieke onderzoek onder geschaard wordt, wat de enige tot nu toe vermelde publicatie is op de website. Uit de financiële verantwoording valt op te maken dat er over 2017 en 2018 ongeveert 16.500 euro overgemaakt is aan Biotrack.
O ja, die Bertil de Klyn zit in het bestuur van deze stichting.

De Inspectie voor de Gezondheidszorg heeft zich op het standpunt gesteld dat de methode van Kunst niet onder de wet medisch-wetenschappelijk onderzoek valt en gezien moet worden als een experimentele behandeling, waarbij ze niet hoeft in te grijpen, omdat het – kort door de bocht – niet al te risicovol zou zijn en het al zo lang goed gaat. Die mijns inziens vreemde redenering gaat dan misschien juridisch gezien op voor de behandeling van individele QVS-patiënten door Kunst, maar hier gaat het toch om een onderzoek met wetenschappelijke pretentie. Hoewel het maar om bloedafnames gaat, kan dat volgens mij niet zonder goedkeuring van een medisch ethische toetsingscommissie en van een dergelijke goedkeuring staat niets in het artikel en vond ik ook geen spoor in het register.

Uit de uitspraak van de rechtbank valt op te maken dat Kunst in 2017 eigenlijk had bedacht om samen met het Radboud UMC een onderzoek op te zetten naar zijn autovaccinatiebehandeling. “Jansen  heeft inmiddels een plan opgesteld om vooruitlopend op het eventuele universitaire onderzoek een pilot bij 10 chronische Q-koorts patiënten. Dat definitieve plan komt er één dezer dagen aan en daarvoor bestaat financiële dekking van een onderzoeksfonds. We hebben dan – liefst tegelijkertijd – 10 mensen uit de Q-supportgroep nodig die daaraan willen meewerken.”, schrijft hij aan Alfons Olde loohuis die als huisarts als een van de eerste aan de bel trok ten tijde van de Q-koortsepidemie en nu medisch adviseur van Q-support is. Die moest Kunst echter wat later teleurstellen, want prof Mihai Netea wees de behandeling van de hand: te gevaarlijk, met name vanwege het risico op auto-immuun problemen.

Wel gaf Bleeker begin 2018 in de media aan te willen kijken naar de bruikbaarheid van die FISH-test (die in eigen onderzoek ook wel is toegepast), maar gezien de publicatie van het artikel hebben Kunst cs. daarop niet gewacht en zijn op eigen houtje aan de gang gegaan in de loop van dat jaar.
Uit het artikel wordt niet echt duidelijk of de tien patiënten ook de autovaccinatiebehandeling hebben ondergaan (het onderzoek zelf gaat alleen maar om de mogelijke diagnostische waarde van de test). Er staat: “the administration of antimicrobial agents, and other therapeutic management was controlled by the patient’s physician and not the researchers.”, maar om wat voor antimicrobial agents zou het dan kunnen gaan als het om patiënten gaat met de diagnose QVS, waarvoor immers geen reguliere behandeling in dergelijke vorm bestaat? Toen het opzetten van een gezamelijk onderzoek met het Radboud UMC in 2017 van tafel was geveegd, zocht Kunst begin 2018 wel tien QVS-patienten, die hij aanbood om voor de helft van de kostprijs te behandelen. Zou het misschien toch om dezelfde personen kunnen gaan?

Ik heb zowel Kunst als Biotrack vorige week herhaaldelijk om toelichting gevraagd per mail, maar die mailtjes bleven tot dusver onbeantwoord. (*)

* Aanvulling 29 september 2019

Kunst stuurde alsnog antwoorden op de vragen die ik hem had gesteld. Wat betreft mijns inziens de belangrijkste kwestie – of er medische ethische toetsing vereist is voor zo’n onderzoek – stelt hij: “Ik ging ervan uit, dat een pilot studie als deze, waarbij het alleen gaat om een diagnostische methode, niet WMO plichtig is.” Ik zal die vraag ook nog neerleggen bij de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek.
Het bloed is volgens Kunst afkomstig van patiënten waarbij het Radboud UMC heeft geconstateerd dat (op basis van de meer gangbare serologische tests) er geen aanwezigheid van de Q-koortsbacterie meer kan worden vastgesteld.

Over de publicatie in het tijdschrift schrijft Kunst dat er geen peer review rapporten zijn afgegeven. Onder de indruk van mijn opmerkingen dat er duidelijke redenen zijn om het tijdschrift dubieus te noemen, lijkt hij niet: “de impact ratio is gunstig en rechtszaken zijn er zo veel.” Wat betreft het mogelijke conflict of interest van Jansen laat Kunst het in het midden: “Er is geen conflict of interest vermeld bij het artikel. Dus ook niet dat het er niet is.”

Naschrift 25 november 2019

Het duurde even, maar uiteindelijk kreeg ik vandaag antwoord van CCMO op mijn vragen of het onderzoek van Kunst eigenlijk niet WMO-plichtig was. Omdat het bloed van de patiënten door Kunst afgenomen was “in het kader van klinische diagnostiek”, zou dat deel niet WMO-plichtig zijn. Voor het afnemen van het bloed van de controle groep kon CCMO dat niet bepalen, omdat de herkomst niet duidelijk is geworden. Conclusie: “Als gevolg hiervan hebben we niet kunnen vaststellen of het onderzoek (in zijn geheel) al dan niet WMO-plichtig is.”
Het bevreemdt me wel, blijkbaar is er nu naast de categorieën ‘WMO-plichtig’ en ‘niet WMO-plichtig’ ook onderzoek mogelijk waarvan de status niet vast te stellen is.

Heavy metal helpt niet bij pijnstilling volgens Erasmus MC, maar dat blijkt nergens op gebaseerd

by 43 Comments

Onderzoekers van het Erasmus Medisch Centrum bekeken wat er zoal aan wetenschappelijk onderzoek is gepubliceerd over het inzetten van muziek om pijnbestrijding te verbeteren bij operaties. De conclusie van hun meta-analyse is dat patiënten als ze naar muziek luisteren tijdens de operatie minder pijnstillers nodig hebben. In de berichtgeving komt telkens een opvallend detail naar voren: met heavy metal zou het niet werken!

Heavy metal helpt niet bij pijnstilling volgens Erasmus MC, maar dat blijkt nergens op gebaseerd 8‘Met muziek tijdens operatie minder pijnstillers nodig, maar heavy metal werkt niet’ schrijft de NOS. En in de NRC: “De kans op bijwerkingen en langdurig gebruik van pijnstilling neemt hierdoor ook af, concluderen de onderzoekers. Heavy Metal en hardrock blijken niet te werken.” [update 20/8/2019: NRC heeft het bericht inmiddels ook aangepast na mijn opmerkingen].
Bij RTL Nieuws hebben ze een paar mensen gevonden die daar vraagtekens bij hebben, die kwamen er naar eigen zeggen juist sneller bovenop door de stevige muziek.

De berichtgeving is telkens grotendeels gebaseerd op een eigen nieuwsbericht van het Erasmus MC: Met Chopin onder het mes. Daarin wordt het onderzoek dat gepubliceerd is in het tijdschrift Annals of Surgery toegelicht, maar staat ook de volgende paragraaf:

Heavy metal

De onderzoekers ontdekten dat bij sommige muziek het gunstige effect niet optreedt. Heavy metal blijkt niet te werken. Een bepaald type hardrock evenmin. Jeekel: “Er zijn aanwijzingen dat de muziek aan bepaalde voorwaarden moet voldoen. Er moet een zeker ritme in zitten dat aansluit bij het hartritme, er moeten harmonieën zijn en pauzes. In sommige muziek zit dat niet. Dan werkt het niet goed.
Jeekel wil graag verder onderzoek doen om te bepalen welke muziek het beste resultaat geeft. “Misschien ontdekken we een algemene structuur en kunnen we die muziek dan componeren.”

Hans Jeekel, emeritus hoogleraar chirurgie, kwamen we op Kloptdatwel al eerder tegen. Hij schreef mee aan een nogal mager ZonMW-rapportje over ‘evidence-based complementaire zorg’, waarbij hij in de pers merkwaardige uitspraken deed over homeopathie. En onze columnist Cees Renckens schreef nog niet zo lang gelden weinig vertrouwen te hebben in eerder onderzoek van Jeekel naar de effecten van muziek onder volledige narcose.

Meta-analyse

Ik was wel nieuwsgierig waarom in het stuk van Erasmus MC zo stellig stond dat heavy metal (en een ander bepaald type hardrock) niet zou werken. Het is geen citaat, maar het leek me waarschijnlijk dat de auteur dit ook wel uit de mond van Jeekel had opgetekend. Vol goede moed besloot ik het artikel in Annals of Surgery door te nemen. Al snel kwam ik erachter dat daar de termen ‘heavy metal’ of ‘hardrock’ helemaal niet in voorkomen. Maar goed, dacht ik, het is een meta-analyse, misschien is het een conclusie uit een van de onderliggende studies die opgevallen was, maar niet apart vermeld in het artikel.
De onderliggende studies zijn nogal verschillend van opzet. Omdat ik me niet zo goed kon voorstellen dat onderzoekers patiënten aan heavy metal zouden blootstellen zonder dat die daar zelf om hadden gevraagd, besloot ik alle studies te bekijken waarbij er sprake was van een keuze voor specifieke muziek door de proefpersonen zelf. Dan bleven er nog iets van vijftien over, waarvan ik de meeste vrij gemakkelijk kon vinden (van één onderzoek ontbreekt de referentie, maar kon ik wel achterhalen; van twee andere kon ik geen pdf vinden). In slechts twee van die studies staat dat er ook rockmuziek is gebruikt (in één geval wordt specifiek Metallica genoemd), maar uit die studies blijkt geen verschil.

Hans-Joachim Trappe

Ik mailde Jeekel daarom maar eens om te vragen waar het negatieve oordeel over heavy metal op gebaseerd is. Hij zou er op terugkomen en deed dat ook, zie verderop in dit stuk. Intussen was ik op Twitter via Leo Blokhuis op een ander spoor gezet. De bekende hoogleraar neuropsychologie Erik Scherder had in een interview iets gezegd over heavy metal, maar dat was al heel wat genuanceerder en had niet direct betrekking op het gebruik tijdens operaties.
Sowieso valt op dat als je met trefwoordcombinaties als ‘heavy metal music health effects’ zoekt, je best veel onderzoek vindt. Meestal gaat het echter om psychologisch onderzoek zonder dat er fysiologische effecten zijn gemeten (of waarbij er op dat vlak geen verschillen waren te zien), gaat het om heel kleine groepen en zijn de resultaten voor heavy metal voor het welbevinden eerder positief dan negatief te noemen (hoewel het natuurlijk wel uitmaakt of iemand de muziek überhaupt te pruimen vindt).

Uiteindelijk belandde ik bij een stuk van de Duitse hoogleraar cardiologie Hans-Joachim Trappe, die onderzoek naar het effect van muziek heeft gedaan en zelf een zeer verdienstelijk organist is. Heavy metal helpt niet bij pijnstilling volgens Erasmus MC, maar dat blijkt nergens op gebaseerd 9In een brochure uitgegeven door de Duitse hartstichting (Herztöne – Musik und Gesundheit, 2010) schrijft hij het volgende:

Heavy Metal hat keine therapeutische Heilkraft, ebenso wenig wie Technomusik. Während bei Heavy Metal zum Teil noch echte Instrumente zum Einsatz kommen, ist Technomusik synthetisch. Diese Musik kann im Einzelfall helfen, Aggressionen abzubauen, Wut, Enttäuschung und Frustrationen besser zu verarbeiten, physiologisch werden aber Herzfrequenz und Blutdruck erhöht, Stress baut sich auf, so dass diese Musik eher zerstörerisch wirkt. Auch über plötzliche Todesfälle durch Herzrhythmusstörungen bei Techno-Partys ist berichtet worden. Es ist bezeichnend, dass bei Heavy Metal und Technomusik selbst Pflanzen weniger gut gedeihen oder gar eingehen, wenn sie damit dauernd beschallt werden.

Een nogal stellig geformuleerd stukje met discutabele uitspraken. Dat er doden zijn gevallen bij techno-parties zal natuurlijk meer met het drugsgebruik dat daar nogal gebruikelijk is te maken hebben, dan met de muziek an sich. Waar Trappe dit precies op baseert (het is van vóór zijn eigen onderzoek dat later aan de orde komt) is niet direct duidelijk, in de folder staan geen bronnen. Maar in een artikel in Heart uit 2010 (waar nogal wat andere auteurs weer aan refereren voor de vemeende negatieve gezondheidseffecten van heavy metal) schrijft hij het even stellig op:

The greatest benefit on health is visible with classical music and meditation music, whereas heavy metal music or techno are not only ineffective but possibly dangerous and can lead to stress and/or life-threatening arrhythmias.
[…]
In contrast, heavy metal or techno music can lead to stress and restlessness, sleep disturbances, fatigue, exhaustion, impairment of the immune system, hardness of hearing and/or loss of hearing.
[…]
Heavy metal and techno are ineffective or even dangerous. This music encourages rage, disappointment and aggressive behaviour while causing both heart rate and blood pressure to increase. Breastfeeding mothers should avoid this music because there is a negative influence on milk flow.

Heavy metal helpt niet bij pijnstilling volgens Erasmus MC, maar dat blijkt nergens op gebaseerd 10Hierbij verwijst Trappe steeds naar een hoofdstuk uit het boek Heilen mit Tönen van ene Felicitas Storm, waarover ik verder niets kon vinden, maar zeker niet de indruk maakt van een wetenschappelijk verantwoord werk. “Die Reiki-Meisterin Felicitas Storm arbeitet in ihren Performances mit Klangschalen, Mantras, Atemübungen und Meditationen.” staat er bij een aanbieder van het boek. Ai. In de recentere artikelen van Trappe wordt er ook niet meer aan gerefereerd.

Terzijde: muziek voor planten

De laatste zin uit het citaat van Trappe uit de brochure doet me ook vermoeden dat het deels gebaseerd is op onderzoeken bij planten. In ‘Muzikale mest – Kunnen planten ons horen?’ uit  Skepter 26.2 (2014) schreef Dirk Koppenaal over verschillende experimenten die gedaan zijn om het effect van muziek op de groei van planten te onderzoeken. Zo vergeleek Dorothy Retallack, een bachelorstudent musicologie, eind jaren 1960 de invloed van klassieke en rockmuziek:

Geïnspireerd door de gebedsproeven van dominee Franklin Loehr vroeg zij zich af of planten klassieke muziek boven de door haar verfoeide rockmuziek verkozen. De resultaten waren verbluffend. De planten in de kas met de klassieke zender groeiden en bloeiden en bogen zich naar de radio alsof zij geen noot wilden missen. De planten die de rockzender moesten verduren, werden daarentegen lang en dun en bogen zich zo ver mogelijk van de herrie vandaan. Ze dronken ook aanmerkelijk meer dan de controles en de ‘klassieke’ planten.

De wetenschap was wat minder onder de indruk. De omstandigheden waren niet bijster goed gecontroleerd, de statistiek was niet best en de resultaten werden nooit in een betrouwbaar laboratorium herhaald.  Retallack wist haar onderzoek niet in een wetenschappelijk tijdschrift gepubliceerd te krijgen en schreef het uiteindelijk in een boek uitgegeven door een New Age-uitgeverij: The Sound of Music and Plants (1973). Mythbusters deed in 2004 nog wel een poging om het idee te testen en vond eerder een positief effect van de ruige muziek,

Heavy metal is OK, ABBA is de klos

Maar ik vond dat Trappe later zelf ook bij mensen het effect van verschillende muzieksoorten heeft onderzocht. In het artikel ‘Musik und Herz – Was ist gesichert, was nicht, was ist neu?‘ gepubliceerd in Der Kardiologe in 2017 beschrijft hij twee experimenten waaraan in totaal 120 proefpersonen deelnamen. Het eerste experiment waarin naast werk van Bach ook heavy metal, gewoon lawaai en stilte werden gebruikt, publiceerde hij echter al eerder in Musik-, Tanz- und Kunsttherapie (2014). Later werd een tweede experiment met dezelfde methode uitgevoerd, nu met muziek van Mozart, Johann Strauss jr. en ABBA. Uit de samenvatting:

In own studies we could demonstrate that classical music, heavy metal music and relaxation led to decreased HR, systolic and diastolic pressures in comparison to pop music of the Swedish group ABBA. Music is important and music therapy will increase and will help in many diseases.

Wat deed Trappe? Hij onderzocht wat de bloeddruk en hartslag voor, tijdens en na blootstelling aan de muzieksoorten waren. Daar komen dan dit soort grafieken uit:

Heavy metal helpt niet bij pijnstilling volgens Erasmus MC, maar dat blijkt nergens op gebaseerd 11

Trappe schrijft over deze resultaten dat de bloeddruk bij het luisteren van Bach daalde van 128,3 mmHg vooraf, naar 120,8 mmHg tijdens het luisteren, heel significant met indrukwekkende p-waarden. Bij heavy metal is het 123,5 mmHg vooraf en 119,9 mmHg tijdens. Ook een significante daling, maar minder sterk dan bij Bach, aldus Trappe. En bij ABBA is er ‘vreemd genoeg’ geen significante daling te zien (van 123,6 mmHg naar 121,9 mmHg).
Wie echter gewoon naar de grafiekjes kijkt, zal zo zien dat alle waarden – voor tijdens en na – niet wezenlijk van elkaar verschillen. Dat er bij Bach gemiddeld een grotere daling te zien is, kan ook verklaard worden door de iets hogere beginwaarden. Uiteindelijk is ABBA de dupe van het statistische prutswerk van Trappe. In het artikel schrijft hij nog een hele paragraaf onder de subtitel ‘Was ist bei ABBA anders? Warum „wirkt“ ABBA nicht wie Bach oder Mozart?’ …

Heavy metal helpt niet bij pijnstilling volgens Erasmus MC, maar dat blijkt nergens op gebaseerd 12Voor de liefhebbers: de heavy metal gebruikt in dit onderzoek gaat om vijf nummers van de CD Indestructible van de band Disturbed die in 2008 uitkwam.

Het onderzoek van Trappe staat nog wel heel ver af van het meten van effecten op pijnstilling, maar laat zeker niet zien dat ‘het bij heavy metal niet werkt’. Ik vroeg hem per mail of hij op grond van dit eigen onderzoek zijn uitspraak uit 2010 had herzien, maar daar kreeg ik nog geen antwoord op.

Jeekel legt uit

Jeekel had inmiddels (gisteravond) tijd gevonden om een aardig uitgebreid antwoord op mijn mail te sturen. Hij had inderdaad geen ‘level-1 bewijs’  dat heavy metal minder effect heeft of helemaal niets doet in vergelijking met andere muzieksoorten. Dat het in het stukje van Erasmus MC zo terecht is gekomen, komt omdat hij verteld had dat in een aantal studies geen effect van heavy metal was gevonden. Maar dat waren te weinig onderzoeken om harde uitspraken over te doen, volgens Jeekel. De uitspraak over heavy metal had een te pregnante plaats gekregen in het stuk.

Ik bedacht me dat er misschien een probeem schuilt in de onduidelijke status van die ‘amazingerasmusmc’-website. De berichten zijn duidelijk geen persberichten, maar in dit geval lijkt het bericht min of meer wel zo opgevat te zijn door andere media. Aan de andere kant is er ook geen duidelijke redactie: er wordt wel gerept van ‘redactie contacten’, maar niet van een hoofdredacteur en/of redactiestatuut. Van de disclaimer wordt ook je ook niet veel wijzer. Wie kun je eigenlijk aanspreken op fouten op die site? Het lijkt mij dat dat toch gewoon de afdeling communicatie is.

Maar in zijn mail vertelde Jeekel ook dat ze bij een systematische review van dierproeven wel duidelijk bewijs hadden gevonden. Harde wetenschappelijke studies, die echter niet in een interview te vertellen zouden zijn. Ik neem aan dat Jeekel doelt op deze recente, mede door hem geschreven, overzichtsstudie: Music Affects Rodents: A Systematic Review of Experimental Research‘.
Een van de aandachtspunten daarin is inderdaad een vergelijking van de effecten van verschillende soorten muziek op ratten en muizen. Die vergelijking werd gedaan in zeven studies (van de in totaal 42 in de review opgenomen artikelen), waarvan er eentje (Erken, 2008) naast Mozart, herrie en stilte ook rockmuziek gebruikte. Geen heavy metal, geen hardrock. En op de keper beschouwd, kwam er niets relevants uit. Was ook niet te verwachten met de gekozen uitkomstmaten (iets met veranderingen in rode bloedcellen) en maar zeven ratten per groep.
Eigenlijk vind ik het nogal verbazingwekkend dat er ethische commissies zijn die goedkeuring gaven aan het opofferen van proefdieren voor het onderzoeken of het wat uitmaakt of je ratten twee weken lang een uur per dag naar Mozart of slappe rockmuziek laat luisteren. Zeker als de onderzoekers er geen blijk van geven eenvoudige statistische analyses netjes te kunnen uitvoeren…
Er was nog een andere studie (McCarthy, 1992) waar iets van rock gebruikt was, maar daar gaat het weer op zo’n fors volume (80 dB) dat schadelijke effecten eerder daar aan geweten kunnen worden dan aan de muzieksoort; hier was ook geen sprake van een controlegroep met andere muziek.

Het idee dat heavy metal niets zou doen, of zelfs negatieve effecten heeft, kunnen we volgens mij wel toeschrijven aan onderzoekers met een stevige bias tegen die muzieksoort. En helaas worden hun ongegronde oordelen blijkbaar makkelijk overgenomen door andere onderzoekers die er niet kritisch naar hebben gekeken.

Vereniging Homeopathie vindt bewijs voor de werking van homeopathie. Even lachen.

by 50 Comments

De Vereniging Homeopathie deelde enthousiast het volgende plaatje op haar Facebook-pagina (*):

Vereniging Homeopathie vindt bewijs voor de werking van homeopathie. Even lachen. 13

Tjongejonge, “een 6 jaar durend onderzoek onder 6.544 personen” en het staat in PubMed! Nou dan moet het wel OK zijn, toch? Beetje jammer dat ze er niet even een linkje naar het onderzoek zelf bij zetten, maar dat hebben we ze zelf natuurlijk zo gevonden. Het moet haast wel om dit onderzoek gaan:

David S. Spence, Elizabeth A. Thompson, and S.J. Barron. Homeopathic Treatment for Chronic Disease: A 6-Year, University-Hospital Outpatient Observational Study The Journal of Alternative and Complementary Medicine. Nov 2005. (PubMed link)

Het artikel (uit 2005!) kon ik helaas niet in geheel vinden [inmiddels wel, zie naschrift], dus moeten we het maar even met de samenvatting doen:

Abstract
OBJECTIVE:
The aim of this study was to assess health changes seen in routine homeopathic care for patients with a wide range of chronic conditions who were referred to a hospital outpatient department.

DESIGN:
This was an observational study of 6544 consecutive follow-up patients during a 6-year period.

SETTING:
Hospital outpatient unit within an acute National Health Service (NHS) Teaching Trust in the United Kingdom.

PARTICIPANTS:
Every patient attending the hospital outpatient unit for a follow-up appointment over the study period was included, commencing with their first follow-up attendance.

MAIN OUTCOME MEASURE:
Outcomes were based on scores on a 7-point Likert-type scale at the end of the consultation and were assessed as overall outcomes compared to the initial baseline assessments.

RESULTS:
A total of 6544 consecutive follow-up patients were given outcome scores. Of the patients 70.7% (n = 4627) reported positive health changes, with 50.7% (n = 3318) recording their improvement as better (+2) or much better (+3).

CONCLUSIONS:
Homeopathic intervention offered positive health changes to a substantial proportion of a large cohort of patients with a wide range of chronic diseases. Additional observational research, including studies using different designs, is necessary for further research development in homeopathy.

Het is dus niet meer dan een soort klanttevredenheidsonderzoek. Er is geen controlegroep en de uitkomsten berusten op zelfrapportages op een 7-punts schaal. Ook deden er alleen patiënten mee die bij minstens één vervolgafspraak kwamen opdagen. Patiënten die na een eerste consult zo ontevreden waren (of net op tijd doorkregen wat voor onzin homeopathie eigenlijk is) en wijzer geworden een mogelijk geplande vervolgafspraak lieten schieten, zitten er dus niet bij.

Dat de patiënten die bleven komen best tevreden waren en de homeopathische behandelaars een dikke voldoende gaven voor de behandeling van hun chronische aandoening is dus niet zo verrassend. Zeker als we nog bedenken dat het vaak ging om klachten die soms opspelen en daarna weer afnemen. Waarschijnlijk is bij het eerste consult sprake van een verhoogde last, die vanzelf al zou verminderen, ook zonder homeopathische korreltjes (“regression to the mean“).

O ja, het Bristol Homeopathic Hospital waar dit onderzoekje uitgevoerd werd, is in 2015 opgeheven...

Naschrift
De studie inmiddels gevonden op de site van de bekende kwakzalverbestrijder David Colquhoun die in 2005 al een blog schreef over dit infamous paper. Kort citaat:

It is obvious that there is not the slightest reason to attribute the answers given by patients to the fact that they had been given homeopathic treatment. That would be the crudest form of post hoc ergo propter hoc error. It does not even show that the homeopathic treatment was producing a placebo effect.

Papers like this do not add to human knowledge, they detract from it. By reverting to pre-enlightment forms of argument, they mislead rather than enlighten. To make matters worse, this work was done at public expense, by the Directorate of Homeopathic Medicine, United Bristol Healthcare, National Health Service Trust, Bristol, United Kingdom.

Link naar een pdf van het artikel is te vinden onderaan dat blog.

* Update 27 mei 2019: het bericht is inmiddels van de Facebookpagina verdwenen …