Kloptdatwel?

Gezondheid

Iceman Wim Hof in the goop lab op Netflix

by 7 Comments

Iceman Wim Hof in the goop lab op Netflix 1Nog voordat the goop lab beschikbaar is op Netflix zijn er al diverse vernietigende besprekingen van het programma verschenen. Dit kon je verwachten, want met haar bedrijf Goop promoot Gwyneth Paltrow regelmatig allerlei kwakzalverij en pseudowetenschappelijke onzin en zij werd daar herhaaldelijk stevig voor bekritiseerd. Geen wonder dat velen nu uiterst kritisch zijn op Netflix, die haar via het netwerk de kans biedt om de miljoenen abonnees te bereiken. Interessante en redelijk gedetailleerde besprekingen van de serie kun je lezen op STATnews en ArsTechnica, verschenen nog vóór 24 januari, de dag dat the goop lab te zien zal zijn.

Aflevering twee van de serie heet “The Cold Comfort” en gaat over de Wim Hof Methode, waarover ik in Skepter en op mijn website geschreven heb in 2015-2016 (Bergop, bergaf met The Iceman respectievelijk Wim Hof’s Cold Trickery). Blijkbaar zijn er niet zo veel Engelse artikelen die kritisch kijken naar de methode van Hof en daarom vinden nog steeds veel mensen die zoeken wat er nu wel en niet klopt van de claims die rondom de methode worden verspreid, mijn website. En nu the goop lab uitkomt en Wim Hof daar in blijkt te zitten, nemen die aantallen weer flink toe.

Iceman Wim Hof in the goop lab op Netflix 2

Wim Hof toont zijn ademhalingstechniek aan Gwyneth Paltrow (trailer Netflix)

Afgaande op de besprekingen van de journalisten die de serie vooraf hebben kunnen bekijken, verwacht ik eigenlijk niet veel nieuws te zien en horen over de Wim Hof Methode in het programma. Maar zijn boek Koud Kunstje is al weer van 2015 (toen verscheen het in Nederland) en intussen is wel meer onderzoek gedaan. Dus het zou kunnen dat mijn oordeel uit 2016 een opfrisser verdient. In dit artikel zal ik kort kijken naar drie wetenschappelijk publicaties die sindsdien zijn verschenen.

De rol van verwachtingen over het effect van de methode (2015)

Deze studie werd tegelijkertijd uitgevoerd met de studie van Kox en Picckers (van Radboudumc) die in 2014 in PNAS gepubliceerd werd en die ik besproken heb in mijn Skepter-artikel uit 2015. De resultaten laten een relatie zien tussen hoe optimistisch de proefpersonen in het algemeen zijn en een specifieke reactie van hun immuunsysteem tijdens het endotoxine-experiment. Hoe optimistischer, hoe hoger het adrenalinepeil. Ze vroegen de deelnemers in de interventiegroep (12) ook naar hun verwachtingen van het effect van de training. Hier vonden ze dat hoe hoger de verwachtingen waren, des te minder ze griep-achtige verschijnselen vertoonden tijdens het experiment.
Deze resultaten zijn in lijn met ander onderzoek en het laat zien dat placebo-effecten waarschijnlijk een belangrijke rol spelen. Helaas rapporteren de auteurs niets over de tests die in de controlegroep (die het experiment ondergingen zonder WHM-training) werden afgenomen. We kunnen dus niet helemaal uitelkaar trekken wat nu de invloed van (de verwachtingen van) de training was en wat de invloed was van het überhaupt deelnemen aan het experiment zelf.

Bewuste regulering van het autonome zenuwstelstel tijdens blootstelling aan koude (2018)

Dit gaat om een experiment dat met Wim Hof zelf is gedaan. De onderzoekers trokken hem een wetsuit aan dat ze konden vullen met water op verschillende temperatuur. In dit pak ging Hof een fMRI-scanner in, zodat ze konden zien wat er in zijn hersenen gebeurt wanneer hij wordt blootgesteld aan verschillende temperaturen en hij zijn technieken gebruikt om de kou te weerstaan, of die juist achterwege laat en de kou ‘passief’ ondergaat.

Iceman Wim Hof in the goop lab op Netflix 3
Otto Muzik bereidt Wim Hof voor voor een meting in de fMRI-scanner (foto: Wayne State University, CC BY-ND)

In een artikel op the Conversation leggen Otto Muzik en Vaibhav Diwadkar, twee van de auteurs van deze studie, uit wat ze vonden en waarom dat interessant is:

Being severely cold will interfere with rational thinking, a condition that in hypothermia is catastrophic. But one cannot simply imagine a sunny beach to wash away the unpleasantness associated with feeling very cold. In this instance, the “physiological” system outweighs the “psychological” system.
This asymmetry of causal effects in brain networks has been taken for granted. But could strategies that target innate physiological mechanisms induce top-down psychological control? Emerging research suggests that techniques that combine physiologic stressors with focused meditation may “break” this asymmetry, allowing the psychological to modulate the physiological. That’s what we observed in recent studies we performed on the “Iceman” Wim Hof.

Hof wist zijn huidtemperatuur constant te houden en terwijl hij dat deed, konden ze zien dat gebieden in het brein die belangrijk zijn voor het regelen van pijn, meer geactiveerd waren dan bij de proefpersonen die als controle waren gebruikt. Dit suggereert dat Hof in staat is de kou te doorstaan door de manier waarop het brein op pijnprikkels reageert te beïnvloeden. De onderzoekers vonden ook dat Hof veel meer glucose verbrandt in de spieren tussen de ribben. Dat leidt tot een verbeterde warmte uitwisseling tussen longweefsel en bloed, wat weer het risico op bevriezing van extremiteiten verlaagt, doordat de doorbloeding dan toeneemt.

Ietwat verrassend is dat ze geen significante activering van het bruin vetweefsel vonden bij Hof, dus misschien speelt dit toch een minder grote rol dan op grond van eerder onderzoek werd verondersteld.

WHM voor axial spondyloarthritis (2019)

Het bedrijf van Wim Hof kwam enkele dagen na de publicatie van deze studie met onderstaande gelikte video. Hoewel die een redelijk goede beschrijving geeft van de ideeën achter de studie, wordt er in achterwege gelaten dat het slechts om een kleine (n=24) proof-of-concept trial ging, die primair ging om het uitzoeken of de methode veilig is om te gebruiken door patiënten. Ook wordt vergeten op te merken dat hoewel ze in de WHM-groep een afname vonden van C- reactive protein (CRP) – ging van 10.2 naar 6 mg/l – deze verandering niet significant was. De video spreekt evenwel van een ‘krachtig’ effect en ‘met succes verlaagd’ wat je toch wel misleidend mag noemen.

Dit onderzoek is in ieder geval geen bevestiging van de WHM als effectieve behandeling voor welke aandoening dan ook, in tegenstelling tot wat het bedrijf claimt in de beschrijving op YouTube bij de video die hieronder staat:

The 2014 Radboud study validated the Wim Hof Method as an effective tool in bringing down acute inflammation. Now, a new study has shown that the WHM can also effectively combat chronic inflammation.

De studie laat zien dat er eigenlijk geen problemen zijn met de veiligheid. De bijwerkingen in de WHM-groep waren vergelijkbaar met die in de controlegroep. Als secundaire uitkomstmaten laten de auteurs voor een aantal onstekingswaarden significante dalingen zien in de WHM-groep, die we niet vinden bij de controlegroep. De manier waarop ze hier statistisch naar kijken roept wel wat vragen bij me op.

Ze rapporteren bijvoorbeeld dat de ESR (erythrocyte sedimentation rate) daalde van 16 [9–26,5] aan het begin, naar 9 [5–23] mm/hr wat blijkbaar significant is met p = 0,040. In de controlegroep vonden ze geen effect (ging van 14 [8,3–27,3] naar 16 [5–37] m/hr, p = 0,406.  De vergelijking gebeurt hier met de mediaan en de interkwartielafstand, waarvan ik me afvraag of dat hier zinnig is. Zo opgeschreven suggereert het dat het vinden een significante verandering in de interventiegroep en het niet vinden van een significante verandering in de controlegroep betekent dat de interventie significant beter is dan de controle, maar dat is niet correct, dat moet je anders berekenen.
Maar ik was niet van plan hier al te lang bij stil te blijven staan, alleen al omdat het aantal proefpersonen in deze studie zo klein is.

Volgens de website van Wim Hof zit er meer onderzoek in de pijplijn. Een nieuw artikel van de onderzoekers van het Radboudumc zal waarschijnlijk dit jaar verschijnen, aldus Matthijs Kox in een recent artikel in de Volkskrant.

Conclusie: eigenlijk is er niet veel nieuws over de Wim Hof Methode te vertellen sinds 2015. De methode ziet er nog steeds redelijk veilig uit en er zijn wel wat interessante effecten, maar of die slechts wetenschappelijk interessant zijn of uiteindelijk ook effectief ingezet kunnen worden als behandeling, blijft vooralsnog de vraag. 
Niet veranderd is de manier waarop het bedrijf van Hof, Innerfire BV, de resultaten van het wetenschappelijk onderzoek overdrijft in zijn publicaties. De laatste paar jaar heb ik ook mailtjes gekregen van diverse personen die vertelden dat WHM-instructeurs (dus niet Wim Hof zelf) vergaande gezondheidsclaims doen met betrekking tot de methode, die elke wetenschappelijke onderbouwing missen. Dus laten we de vinger aan de pols houden.

Vertaald van de Engelse versie op mijn eigen website.

De mazelenuitbarsting in Oekraïne

by 23 Comments

In de eerste tien maanden van 2019 waren er 12.594 mazelengevallen onder de 513 miljoen inwoners van de Europese Unie. In Oekraïne met z’n 42 miljoen inwoners waren er in dezelfde periode 57.000 gevallen. Hoe kon het zo ontzettend mislopen in het Oost-Europese land? Al in 1968, toen Oekraïne nog een Sovjetrepubliek was, voerde de overheid verplichte vaccinatie in. Maar in het afgelopen decennium hebben inentingspercentages een aantal jaren rondom de 50% geschommeld. Vaak wordt het gewapende conflict met Rusland aangewezen als oorzaak van het instorten van de gezondheidszorg. Maar in werkelijkheid ligt het ingewikkelder.

Op 14 mei 2008 stierf de 17-jarige Anton Tisjtsjenko uit Kramatorsk. Dit was één dag nadat hij tegen de mazelen was ingeënt. Er ontstond grote ophef naar aanleiding van z’n overlijden. De president van het land raakte er bij betrokken, er werd een onderzoek ingesteld en de vaccinaties werden stopgezet. Binnen twee weken bleek dat Antons dood niets van doen had met z’n inenting. Inentingen werden hervat, maar het grote kwaad was reeds geschied.

In de dagen van het sovjetcommunisme werden er in Oost-Europa veel artsen opgeleid en werden er veel klinieken en ziekenhuizen opgezet. Maar met de beschikbaarheid van geavanceerde medische apparatuur was het veelal problematisch. Ook waren er vaak tekorten aan medicijnen. Daar kwam bij dat artsen, in tegenstelling tot in West-Europa, geen bovenmodale inkomens genoten. Dit alles leidde tot een systeem waarbij je slechts door middel van betaling van steekpenningen toegang kon krijgen tot serieuze gezondheidszorg. De Baltische staten en de meer succesvolle Oost-Europese landen hebben de gezondheidszorg na 1990 hervormd en gemoderniseerd. Maar Oekraïne stagneerde. Ook op veel andere gebieden is het land in de laatste paar decennia tragisch achtergebleven. De gemiddelde Oekraïner leidt bij voortduring een bestaan vol armoede, complottheorieën en corruptie. Wantrouwen jegens overheden en bedrijven is nog altijd groot. Door emigratie en lage geboortecijfers nam het inwonersaantal tussen 1990 en 2014 af van 52 miljoen tot 45 miljoen.

De mazelenuitbarsting in Oekraïne 4
Het jaarlijkse aantal gevallen van mazelen in Oekraïne sinds 1990 en het percentage kinderen dat de vaccinaties MCV1 en MCV2 ontving. De huidige uitbarsting duurt nog altijd voort: in de eerste 10 maanden van 2019 werden reeds 57.000 gevallen gemeld.

De grafiek hiernaast toont het resultaat van de rel na Antons dood. Al snel liet meer dan de helft van de Oekraïense ouders z’n kinderen niet langer inenten. Met een bevolking van meer dan 40 miljoen gaat het hier om gigantische aantallen.  Mazelenvaccinatie is tweedelig: MCV1 wordt toegediend als een kind ongeveer een jaar oud is en MCV2 komt een aantal maanden of jaren later. Wanneer slechts 50% de geplande vaccinaties ontvangt, dan leidt dat na vijf jaar tot zo’n drie miljoen personen die onvoldoende beschermd zijn.

Kinderen mogen in Oekraïne in het algemeen alleen naar school als ze een door een arts ondertekende inentingsverklaring hebben. Zo’n verklaring was evenwel eenvoudig te verkrijgen zonder inenting, maar tegen een kleine vergoeding. Voor ongeveer tien dollar kon je het ook online doen. De schatting is dat lange tijd ongeveer de helft van alle inentingsverklaringen frauduleus, dus zonder inenting, verstrekt zijn.

Vaccinatie was geen prioriteit voor de regering die van 2010 tot 2014 aan de macht was. Er werden te weinig vaccins aangekocht en er werden geen voorlichtingscampagnes gevoerd. In 2014 kwamen de Maidanrevolutie en de Russische annexatie van de Krim. Er begon toen ook een slepend gewapend conflict in het oosten van het land. De aankoop en toediening van vaccins raakten in die periode verder achter op schema.

Ulana Suprun werd in 1963 in Detroit geboren als kind van Oekraïense immigranten. Ze groeide op in een Oekraïense immigrantengemeenschap en ook tijdens en na haar medicijnenstudie is ze steeds actief betrokken gebleven bij Oekraïense organisaties. In december 2013 emigreerde ze naar Oekraïne. In eerste instantie werkte ze voor humanitaire instellingen, maar in de zomer van 2016 werd ze aangesteld als uitvoerend minister van Volksgezondheid. In 2019 brachten de presidentiële en parlementaire verkiezingen een nieuwe ploeg aan de macht en in augustus 2019 droeg Suprun de portefeuille over aan haar opvolgster.

De grafiek hierboven laat zien dat het percentage kinderen dat hun vaccinaties weer op tijd ontvangt na 2016 snel is toegenomen. In een interview dat ze deze maand gaf zegt Suprun dat het vaccinatiepercentage voor éénjarigen nu weer 92% is. Suprun ziet het na 2016 weer op de rails komen van de vaccinatieprogramma’s voor een groot deel als het resultaat van maatregelen die onder haar bewind zijn genomen. Een inentingsbewijs is niet langer een eenvoudige doktersverklaring. Een officieel bewijs gaat nu via het internet en bevat zowel de gegevens van het kind als het registratienummer van het vaccin. Verder worden er teams naar de meest getroffen gebieden gestuurd om mensen te vaccineren, opnieuw te vaccineren en te overtuigen van de noodzaak van vaccinatie. Maar wat volgens Suprun uiteindelijk het meeste effect sorteerde was de confrontatie met de ziekte. Sinds 2017 waren er 115.000 mazelengevallen. Het merendeel van de 41 dodelijke slachtoffers waren kinderen. In 2015 raakten verder twee kinderen verlamd door polio. Alleen een harde kern van antivaccinatie-activisten bleef onbewogen bij de persfoto’s van de jonge slachtoffers.

De Nederlandse Stichting Vaccinvrij geeft op haar website een geheel eigen draai aan de bovenstaande grafiek. Ze merken op dat de uitbarstingen plaatsgrepen toen de inentingspercentages hoog waren en dat er geen uitbarsting van betekenis was in de periode dat de percentages rond de 50% lagen. Dit vormt volgens de stichting het bewijs dat vaccinaties de mazelen niet voorkomen, maar juist veroorzaken.
Het is niet echt moeilijk om te begrijpen dat het niet op deze manier werkt. Een uitbarsting vindt plaats wanneer er na jarenlange toename een kritiek percentage van niet-resistente personen wordt bereikt. Het wordt dan mogelijk om enige tijd lang een kettingreactie in stand te houden waarbij iemand die besmet raakt gemiddeld ook meer dan één persoon aansteekt. In de Nederlandse bible belt blijkt bij herhaling dat het na een uitbarsting zo’n twaalf jaar duurt voordat er weer opnieuw een kritiek percentage is bereikt. Echter, het is legitiem om je af te vragen waar de vatbaren voor de uitbarsting van 2006 vandaan kwamen.
Al in maart 2006 verscheen hierover een wetenschappelijke studie. Een grondigere en uitgebreidere studie verscheen in 2008. Het merendeel van de gevallen in 2006 viel in de leeftijdscategorie 15-29 en het bleek dat de vaccins die deze groep had gekregen vaak verminderd werkzaam waren. Zo is het bijvoorbeeld essentieel dat het vaccin vanaf het moment van productie tot aan de toediening steeds gekoeld blijft. Dit is de zogenaamde “cold chain”. Uitgevallen elektrische stroom, het defect raken van apparatuur en het niet voorradig zijn van reserveonderdelen waren een manier van leven in de laatste jaren van de Sovjet-Unie en de eerste jaren van de Oekraïense onafhankelijkheid. Het wordt dan uiteraard moeilijk om de cold chain voor vaccins te handhaven.
De auteurs van het artikel uit 2008 vonden inderdaad dat personen die ‘s zomers ingeënt waren uiteindelijk gemiddeld vatbaarder waren dan personen die ’s winters ingeënt waren. De Sovjet-vaccins waren, ook als de cold chain wél functioneerde, vaak sowieso ondeugdelijk. De uitbarsting van 2006 was trouwens niet de eerste. Eerdere uitbarstingen in Oekraïne met zo’n 10.000 gevallen waren er in 1993, 1996 en 2001. Ook in Belarus, Kazachstan en in de Russische Federatie waren er in die periode uitbarstingen van mazelen.

De mazelenuitbarsting in Oekraïne 5
De drieënhalf jaar oude Anastasia krijgt een vaccinatie (foto: Unicef, 2017 | Flickr)

De wereldgezondheidsorganisatie, de WHO, is een agentschap van de VN. De organisatie heeft Oekraïne ingedeeld bij de 53 lidstaten van de Europese Regio. Aan het begin van de eeuw stelde de WHO zich tot doel om vóór 2010 de mazelen in de Europese Regio te elimineren.  Later werd die datum bijgesteld tot 2015. Het lijkt er echter steeds meer op dat eliminatie binnen een overzienbaar aantal jaren geen realistische doelstelling is.
In het geval van Oekraïne zijn het niet alleen de recente oorlogshandelingen die een terugslag teweegbrachten.  Het is eerder een opeenstapeling van calamiteiten die al een halve eeuw duurt. De vaccinatieprogramma’s onder het Sovjet-bewind hadden een beperkte effectiviteit. Maar het grote onheil kwam met de langdurige economische en sociale ontwrichting na de instorting van de Sovjet-Unie. Het lijkt erop dat de grote uitbarsting van 2018-2019 sinds enige maanden over z’n piek heen is. Het aantal gevallen van mazelen dat per week wordt gemeld daalt nu. In het bovengenoemde interview komt Ulana Suprun tot een cynische opsomming: “Soms is het nodig om mensen angst aan te jagen zodat ze zich ervan bewust raken dat ze spelen met het leven en met de gezondheid van hun kinderen. En zodat ze zich herinneren hoe lang-vergeten ziekten eruitzien.”

Meester Kackadorisprijs 2019 naar Jacobine Geel

by 23 Comments

De jury van de Meester Kackadorisprijs heeft zich weer eens keertje niets aangetrokken van de uitslag van de poll op Kloptdatwel waarin een duidelijk voorkeur naar voren kwam voor de hoogleraren Pijl, Van Os en Van Schaardenburg. Zij kregen maar liefst twee keer zoveel stemmen als de ‘winnaar’ Jacobine Geel.

Meester Kackadorisprijs 2019 naar Jacobine Geel 6

Op de website van de Vereniging tegen de Kwakzalverij valt in detail te lezen waarom Geel de prijs kreeg toegekend. Het komt er in het kort op neer dat zij volgens de VtdK veel te positief staat tegen over allerlei kwakzalverige ‘integratieve’ nonsens in de psychiatrie.

 

Speelt de Q-koortsbacterie verstoppertje?

by 2 Comments

Tussen 2007 en 2011 werden tienduizenden personen in ons land getroffen door Q-koorts. Zo’n duizend van hen hebben nog steeds klachten die inmiddels met de term ‘Q-koortsvermoeidheids-syndroom’ (QVS) worden aangeduid. Vooralsnog kunnen medici voor deze groep helaas niet veel meer bieden dan cognitieve gedragstherapie, wat meteen verklaart waarom alternatieve behandelaars op dit gebied mogelijkheden zien voor hun soms fantasievolle behandelingen. Een van hen is Leendert Kunst, een 83-jarige alternatieve arts, met zijn autovaccinatietherapie. Hierbij wordt bloed afgenomen van een patiënt dat een tijdje op lichaamstemperatuur wordt bewaard – zodat het helemaal uit elkaar valt – en daarna om de twee weken weer ingespoten bij de patiënt zelf. Beetje vreemd, of niet?

Het Radboud UMC waarschuwde begin 2018 tegen deze behandeling, vooral omdat het bewaren van bloed uiterst zorgvuldig moet gebeuren en dat de risico’s die daaraan verbonden zijn als dat niet onder streng gecontroleerde omstandigheden gebeurt, niet opwegen tegen de vermeende voordelen. Want dat die autovaccinatietherapie zou werken, is uiterst twijfelachtig. Er is in ieder geval nog geen enkel wetenschappelijk bewijs voor. Kunst was verbolgen over de berichtgeving en spande een proces aan tegen het ziekenhuis en internist Chantal Bleeker, die hierover in de media uitspraken had gedaan.

Vorige week besloot de rechter in een tussenvonnis dat het ziekenhuis niet hoeft te rectificeren:

Het ziekenhuis heeft op dit moment voldoende uitgelegd waarom de behandeling gevaarlijk kan zijn. De effectiviteit en veiligheid van de behandeling is nog niet op wetenschappelijk verantwoorde wijze onderzocht. Het ziekenhuis is niet verantwoordelijk voor de wijze waarop haar waarschuwing door de media is gepresenteerd.

Het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde besteedde vorige week ook aandacht aan deze zaak en gaat in meer detail in op die autovaccinatietherapie van Kunst. Het idee berust op de hypothese dat de Q-koortsbacterie, Coxiella burnetii, zich weet te verstoppen als ‘L-vorm’. In die vorm zou de bacterie het immuunsysteem (en antibiotica) van zich af weten te houden, maar toch voor klachten kunnen zorgen. Met de autovaccinatie zou je het imuunsysteem kunnen leren om de bacterie in die L-vorm wel te herkennen, omdat de delen waarin die bacterie door de behandeling uiteen valt wel herkend worden. Of zoiets. Maar met de plausibiliteit lijkt het meteen in het begin al mis te gaan:

Het is echter lang niet zeker dat C. burnetii doorleeft als L-vorm. Kunst publiceerde over de mogelijkheid om bacterieel RNA van levende L-vormen in witte bloedcellen aan te tonen met ‘fluorescent in situ hybridisation’ (FISH). Van der Meer betwist die vondst: ‘De publicatie van Kunst toont niet overtuigend aan dat er specifiek RNA in monocyten bij QVS-patiënten zit – om van levende micro-organismen maar niet te spreken.’ Overigens gebruikte Kunst vóór de FISH-test donkerveldmicroscopie van het perifere bloed om patiënten te selecteren. Van der Meer: ‘Het behoeft geen betoog dat het onmogelijk is C. burnetii hiermee te identificeren.’

Jos van der Meer, emeritus hoogleraar interne geneeskunde, is dus niet bepaald overtuigd door die publicatie van Kunst. Dat artikel is overigens van zeer recente datum, mei 2019, dus van na de aanleiding voor de rechtszaak. Het gaat om: The Presence of Intracellular Coxiellae burnetii as Polymorphic Cell Wall Deficient Bacteria in the Blood of Patients with Q-Fever Fatigue Syndrome Determined Using FISH Technology dat Kunst samen schreef met Gijs Jansen en Bertil de Klyn.
Er vielen mij wat zaken op toen ik het artikel bekeek:

Het is gepubliceerd in Journal of Medical Microbiology & Diagnosis, een tijdschrift uit de stal van OMICS Publishing Group dat bekend staat als een uitgever van rooftijdschriften, predatory open access. De Amerikaans overheid heeft zelfs een rechtszaak aangespannen tegen OMICS vanwege misleiding, onder andere omdat de peer review van de tijdschriften niets zou voorstellen.

Dat laatste verklaart misschien ook meteen waarom het artikel zo snel gepubliceerd werd na inzending: “Received May 07, 2019; Accepted May 23, 2019; Published May 30, 2019”. Lekker vlot.

Derde auteur, Bertil de Klyn, is een 73-jarige arts die werkt via zijn Centrum voor Holistische Geneeskunst waar hij een hele reeks van onzinnige behandelingen in zijn arsenaal blijkt te hebben. Op de site van de Vereniging tegen de Kwakzalverij kwam hij ook al eens langs.

Het onderzoek is uitgevoerd met een apparaat, de Biotrack-MED, waar maar bar weinig over te vinden is. “The analyses were based on patented and proprietary methods and technologies of Biotrack as incorporated in an autonomous analyzer with the brand name Biotrack-MED Mark-2 using standard settings.”  In een presentatie van het bedrijf Biotrack van oktober 2017 [pdf] wordt het analyseren van bloedmonsters op de Q-koortsbacterie nog helemaal niet genoemd. Wel kun je er lezen dat ze bezig zijn met het ontwikkelen “van diagnostiek van pathogenen die een ‘slapende status’ kennen.” wat op de test zou kunnen duiden die ze hier hebben ingezet.
Alleen voor het detecteren van E-coli lijkt er sprake van een onafhankelijke validatie (ISO), maar het lijkt me sterk dat zoiets ook voorafgaande aan het onderzoek gedaan is voor de gebruikte test voor de Q-koortsbacterie, die zou dan in minder dan een jaar ontwikkeld en getest moeten zijn. Of die Biotrack-MED Mark-2 door onafhankelijke wetenschappers is gevalideerd, lijkt me een belangrijke vraag, ook omdat ik vond dat Biotrack nog maar pas een Europese subsidie voor de verdere ontwikkeling heeft binnengesleept.

De tweede auteur van de studie, Gijs Jansen, blijkt werkzaam bij Biotrack en is patenthouder van een aantal apparaten voor analyses van biologische stoffen. Meer dan hetzelfde adres als Biotrack geeft hij echter niet op in het artikel. Dat adres is Agora 4, Leeuwarden, wat misschien verklaart waarom Kunst op zijn eigen website schrijft dat het artikel samen met “Gijs Jansen van laboratorium Agora” tot stand is gekomen. Wie wat achterdochtig ingesteld is, zou evenwel denken dat hier een conflict of interest wordt verzwegen.

Speelt de Q-koortsbacterie verstoppertje? 7
fig 2 uit artikel Kunst et al.

Het apparaat maakt plaatjes zoals je er hier rechts een ziet. Je zou de indruk krijgen dat ze daadwerkelijk die L-vormen hebben ‘gezien’ in macrofagen, maar hoe zeker is dat? Mijns inziens is het ook een beetje suf dat ze er geen plaatje van een ‘gezonde’ macrofaag van de controlegroep bij hebben gezet. Het herkennen van deze ‘geïnfecteerde macrofagen’ gaat overigens geheel automatisch in het systeem van Biotrack, daar zit heel wat beeldherkenningsalgoritmen met neurale netwerken achter.

Er staat ook niets over de blindering van de monsters in het artikel (alleen dat ze geanonimiseerd zijn). En we moeten er ook maar helemaal op vertrouwen dat Kunst de selectie precies zo heeft gedaan als ze opschrijven en niet per ongeluk bloed heeft afgenomen bij personen met acute of chronische Q-koorts waarbij het niet zo vreemd zou zijn dat je met deze methode een sterk signaal ziet.

Het artikel meldt aan het einde dat het fiancieel mede mogelijk is gemaakt door de Hubregtse Research Foundation. Dat blijkt een stichting die onderzoek naar allerlei alternatieve behandelingen steunt. Denk dan aan homeopathie, acupunctuur, antroposofische geneeskunde, en ook natuurgeneeskunde, waar dit specifieke onderzoek onder geschaard wordt, wat de enige tot nu toe vermelde publicatie is op de website. Uit de financiële verantwoording valt op te maken dat er over 2017 en 2018 ongeveert 16.500 euro overgemaakt is aan Biotrack.
O ja, die Bertil de Klyn zit in het bestuur van deze stichting.

De Inspectie voor de Gezondheidszorg heeft zich op het standpunt gesteld dat de methode van Kunst niet onder de wet medisch-wetenschappelijk onderzoek valt en gezien moet worden als een experimentele behandeling, waarbij ze niet hoeft in te grijpen, omdat het – kort door de bocht – niet al te risicovol zou zijn en het al zo lang goed gaat. Die mijns inziens vreemde redenering gaat dan misschien juridisch gezien op voor de behandeling van individele QVS-patiënten door Kunst, maar hier gaat het toch om een onderzoek met wetenschappelijke pretentie. Hoewel het maar om bloedafnames gaat, kan dat volgens mij niet zonder goedkeuring van een medisch ethische toetsingscommissie en van een dergelijke goedkeuring staat niets in het artikel en vond ik ook geen spoor in het register.

Uit de uitspraak van de rechtbank valt op te maken dat Kunst in 2017 eigenlijk had bedacht om samen met het Radboud UMC een onderzoek op te zetten naar zijn autovaccinatiebehandeling. “Jansen  heeft inmiddels een plan opgesteld om vooruitlopend op het eventuele universitaire onderzoek een pilot bij 10 chronische Q-koorts patiënten. Dat definitieve plan komt er één dezer dagen aan en daarvoor bestaat financiële dekking van een onderzoeksfonds. We hebben dan – liefst tegelijkertijd – 10 mensen uit de Q-supportgroep nodig die daaraan willen meewerken.”, schrijft hij aan Alfons Olde loohuis die als huisarts als een van de eerste aan de bel trok ten tijde van de Q-koortsepidemie en nu medisch adviseur van Q-support is. Die moest Kunst echter wat later teleurstellen, want prof Mihai Netea wees de behandeling van de hand: te gevaarlijk, met name vanwege het risico op auto-immuun problemen.

Wel gaf Bleeker begin 2018 in de media aan te willen kijken naar de bruikbaarheid van die FISH-test (die in eigen onderzoek ook wel is toegepast), maar gezien de publicatie van het artikel hebben Kunst cs. daarop niet gewacht en zijn op eigen houtje aan de gang gegaan in de loop van dat jaar.
Uit het artikel wordt niet echt duidelijk of de tien patiënten ook de autovaccinatiebehandeling hebben ondergaan (het onderzoek zelf gaat alleen maar om de mogelijke diagnostische waarde van de test). Er staat: “the administration of antimicrobial agents, and other therapeutic management was controlled by the patient’s physician and not the researchers.”, maar om wat voor antimicrobial agents zou het dan kunnen gaan als het om patiënten gaat met de diagnose QVS, waarvoor immers geen reguliere behandeling in dergelijke vorm bestaat? Toen het opzetten van een gezamelijk onderzoek met het Radboud UMC in 2017 van tafel was geveegd, zocht Kunst begin 2018 wel tien QVS-patienten, die hij aanbood om voor de helft van de kostprijs te behandelen. Zou het misschien toch om dezelfde personen kunnen gaan?

Ik heb zowel Kunst als Biotrack vorige week herhaaldelijk om toelichting gevraagd per mail, maar die mailtjes bleven tot dusver onbeantwoord. (*)

* Aanvulling 29 september 2019

Kunst stuurde alsnog antwoorden op de vragen die ik hem had gesteld. Wat betreft mijns inziens de belangrijkste kwestie – of er medische ethische toetsing vereist is voor zo’n onderzoek – stelt hij: “Ik ging ervan uit, dat een pilot studie als deze, waarbij het alleen gaat om een diagnostische methode, niet WMO plichtig is.” Ik zal die vraag ook nog neerleggen bij de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek.
Het bloed is volgens Kunst afkomstig van patiënten waarbij het Radboud UMC heeft geconstateerd dat (op basis van de meer gangbare serologische tests) er geen aanwezigheid van de Q-koortsbacterie meer kan worden vastgesteld.

Over de publicatie in het tijdschrift schrijft Kunst dat er geen peer review rapporten zijn afgegeven. Onder de indruk van mijn opmerkingen dat er duidelijke redenen zijn om het tijdschrift dubieus te noemen, lijkt hij niet: “de impact ratio is gunstig en rechtszaken zijn er zo veel.” Wat betreft het mogelijke conflict of interest van Jansen laat Kunst het in het midden: “Er is geen conflict of interest vermeld bij het artikel. Dus ook niet dat het er niet is.”

Naschrift 25 november 2019

Het duurde even, maar uiteindelijk kreeg ik vandaag antwoord van CCMO op mijn vragen of het onderzoek van Kunst eigenlijk niet WMO-plichtig was. Omdat het bloed van de patiënten door Kunst afgenomen was “in het kader van klinische diagnostiek”, zou dat deel niet WMO-plichtig zijn. Voor het afnemen van het bloed van de controle groep kon CCMO dat niet bepalen, omdat de herkomst niet duidelijk is geworden. Conclusie: “Als gevolg hiervan hebben we niet kunnen vaststellen of het onderzoek (in zijn geheel) al dan niet WMO-plichtig is.”
Het bevreemdt me wel, blijkbaar is er nu naast de categorieën ‘WMO-plichtig’ en ‘niet WMO-plichtig’ ook onderzoek mogelijk waarvan de status niet vast te stellen is.

Eerste Australische rapport over homeopathie vrijgegeven

by 1 Comment

In 2015 kwam de Australische National Health and Medical Research Council  (NHMRC) met zijn vernietigende rapport over homeopathie. De conclusie daarvan luidt dat er voor geen enkele aandoening serieus bewijs is dat de schudverdunde remedies effectief zijn. Het werd o.a. door prof Edzard Ernst geprezen: The final verdict on homeopathy: it’s a placebo. Het is niet zo vreemd dat homeopaten wereldwijd, met name die in Australië natuurlijk, proberen het rapport onderuit te halen, op welke grond dan ook. Ze hebben nu een kleine overwinning behaald: het zogenaamde ‘first report’ is vrijgegeven.

Belangrijkste argument dat de homeopaten naar voren wisten te brengen, was niet een inhoudelijke kritiek op de oordelen in het rapport, maar een klaagzang dat het niet eerlijk tot stand zou zijn gekomen. Er zou namelijk een eerder rapport zijn geschreven (in 2012) in opdracht van NHMRC dat veel positiever had geoordeeld over homeopathie. Dat rapport zou echter achterover gedrukt zijn, juist omdat het positief was over homeopathie. De opdracht was snel aan een andere onderzoeksgroep toegewezen met de opdracht kritischer te zijn.

NHMRC gaf toe dat de opdracht eerder was uitgezet, maar vertelde dat het contract met de desbetreffende onderzoeksgroep was opgezegd en dat er dus nog geen definitief rapport uit was voortgekomen. De organisatie zag geen reden om die conceptversie alsnog te publiceren.
De homeopaten starten vervolgens een campagne om dat ‘first report’ gepubliceerd te krijgen. O.a. begonnen ze een procedure om het vrij te laten geven via de Commonwealth Ombudsman en kregen met wob-verzoeken het een en ander aan communicatie over het werk aan dat ‘first report’ boven tafel. Nucheckt heeft het tot zover ook al eens uiteengezet in: Onwaarschijnlijk dat onderzoek werking homeopathie aantoont.

De procedure bij de Ombudsman is niet afgelopen, hoewel een oordeel eigenlijk dit voorjaar verwacht werd. Inmiddels waren ze bij NHMRC blijkbaar van gedachten veranderd en hebben ze het rapport met aantekeningen op 20 augustus jl. alsnog gepubliceerd; het is van hun site te downloaden. We kunnen nu dus zien of dat rapport inderdaad zo positief was over homeopathie, wat de begeleidingscommissie er voor commentaar op had, en voor ons zelf bepalen of dat terecht was.

In het voorwoord legt prof Anne Kelso nog even uit hoe het precies zit met dit conceptrapport:

Eerste Australische rapport over homeopathie vrijgegeven 8

Wat voor ons het meest interessant is, is voor welke aandoeningen dit conceptrapport wel iets zag in homeopathie. Op pagina viii van de managementsamenvatting staat het volgende en let op het commentaar in de blauwe tekst en de rode pijlen:

Eerste Australische rapport over homeopathie vrijgegeven 9
In het ‘first report’ wordt ‘bemoedigend bewijs’ gevonden voor homeopathie voor vijf aandoeningen. Maar dat de term ‘bemoedigend bewijs’ helemaal niet is gedefinieerd, is een belangrijk kritiekpunt.

Voor vijf aandoeningen vond die eerste onderzoeksgroep dus ‘bemoedigend bewijs’, wat dat ook mag inhouden. Voor die vijf aandoeningen kijken we wat de verschillen zijn in het nooit afgemaakte ‘first report’ en het officiële NHMRC rapport uit 2015 (download daarvoor dit document).

Fibromyalgie

(in het conceptrapport moeten we op pagina 70 zijn, in het NHMRC-rapport op pagina 92)

First report: “There is encouraging evidence to suggest that homeopathy may have benefits in the treatment of fibromyalgia. However further research is required to clarify the benefits, and it should attempt to address the biases identified in the primary studies included in the reviews (Grade C).”

NHMRC: “Based on the body of evidence evaluated in this review there is no reliable evidence that homeopathy is more effective than placebo for the treatment of people with fibromyalgia.”

Uit het commentaar op ‘first report’ valt op te maken dat de auteurs daarvan niet doorhadden dat de gevonden systematische reviews eigenlijk op dezelfde set van onderliggende studies neerkwamen en dat er niet veel meer bewijs was dan één review, die ze ook nog eens te positief beoordeeld hadden. De beoordeling zou waarschijnlijk eerder ‘D’ dan ‘C’ moeten zijn.
In het NHMRC rapport maken de auteurs die fouten niet en nemen ook niet zomaar aan dat auteurs van de reviews (vaak homeopaten) hun werk wel goed gedaan hebben en kijken dus zelf naar de onderliggende studies en de kritieken daarop.

Otitis media (middenoorontsteking)

(in het conceptrapport moeten we op pagina 118 zijn, in het NHMRC-rapport op pagina 29)

First report: “One good qualtity, recent, comprehensive key systematic review reporting on six primary experimental studies (seven papers) of varying design and quality, reporting on at least 562 children with otitis media, indicates that there is consistent positive evidence that individualised homeopathy is effective for the treatment of otitis media in children (Grade C).”

NHMRC: “Two systematic reviews of poor and medium quality identified one small randomised controlled trial (good quality; 75 participants) that compared homeopathy with placebo for the treatment of children with acute otitis media. LOC: Low.
Based on only one small study there is no reliable evidence on which to draw a conclusion about the effectiveness of homeopathy compared to placebo for the treatment of children with acute otitis media.”

Het Homeopathy Working Committee merkt in het commentaar op de ‘first report’ op dat ze het aantal studies verkeerd hebben (zes ipv vier) en verschillende vormen van bias negeren. De beoordeling zou dan ook geen Grade C mogen zijn, maar lager.

Post-operatieve ileus

(in het conceptrapport moeten we op pagina 125  zijn, in het NHMRC-rapport op pagina 45)

First report: “One good quality, non-recent meta-analysis of six primary RCTs of 1082 subjects provides encouraging evidence of the effectiveness of homeopathy in reducing time to first flatus in postoperative patients when administered immediately after surgery. There is no indication of which homeopathic medicines are most appropriate (Grade C).” [het gaat dus om de eerste windjes na een operatie die een darmobstructie verhelpt]

NHMRC: “Two of the systematic reviews conducted meta-analyses that found a significant difference in favour of homeopathy, but both meta-analyses included a number of poor quality studies with a high risk of bias. The one large, good-quality trial (600 participants) did not detect a difference between homeopathy and placebo in the treatment of postoperative ileus. LOC: Moderate.
Based on the body of evidence evaluated in this review homeopathy is not more effective than placebo for the treatment of people with postoperative ileus.”

Blijkbaar misten de auteurs van het ‘first report’ twee systematic reviews. In het commentaar staat dat ze geen aandacht gaven aan het feit dat drie van de onderliggende studies niet peer reviewed waren en ook hier wordt het oordeel ‘C’ te hoog bevonden, omdat ze de beperkingen van de meta-analyse die de auteurs ervan zelf aangaven niet meenemen.

Bovenste luchtweginfecties bij volwassenen

(in het conceptrapport moeten we op pagina 139 zijn, in het NHMRC-rapport op pagina 207)

First report: “Adults: Of 15 studies of total 2020 adults, homeopathy has variable effectiveness dependent on the diagnosis, as outlined below (Grade C).” [gevolgd door een uitsplitsing naar meer specifieke aandoeningen als hoesten, griep, sinusitis enz]

NHMRC: “Based on the body of evidence evaluated in this review there is no reliable evidence that homeopathy is as effective as the other therapies for the treatment of people with upper respiratory tract infection.”

Het andere oordeel van het NHMRC rapport komt vooral door een serieuzere inschatting van de kwaliteit van het bewijs. In de kantlijnen van het ‘first report’ vinden we onder meer de opmerking dat de auteurs consistency met clinical impact verwarren. En ook hier is het oordeel dat de krappe ‘C’ eerder een ‘D’ moet zijn.

Maar eigenlijk is ook het NHMRC rapport nog veel te mild, want wie in detail naar de onderliggende studies kijkt, ziet dat het echt een zooitje is. Lees daarvoor het artikel van Jan Willem Nienhuys op het Skepsis-blog van een paar jaar geleden: Homeopaten juichen over ‘Zwitserse’ rommel, waarin o.a. de verdachte onderzoeken naar Oscilloccocinum worden doorgelicht.

Bijwerkingen van behandelingen van kanker

(in het conceptrapport moeten we op pagina 40 zijn, in het NHMRC-rapport op pagina 255)

First report: “One good quality, recent review of 644 individuals in eight variable-quality primary experimental studies indicated encouraging evidence for topical calendula for prophylaxis of acute dermatitis during radiotherapy, and for Traumeel S mouthwash in the treatment of chemotherapy-induced stomatitis. There is no convincing evidence for the efficacy of homeopathic medicines for any other adverse effects of cancer treatment (Grade C).”

NHMRC: “Based on only one very small poor quality study there is no reliable evidence on which to draw a conclusion about the effectiveness of homeopathy compared to placebo for the treatment of the adverse effects of venous cannulation in people undergoing chemotherapy.” – “Based on only one small study of unknown quality there is no reliable evidence on which to draw a conclusion about the effectiveness of homeopathy compared to placebo for the treatment of people with chemotherapy-associated nausea/vomiting.” – “Based on the body of evidence evaluated in this review there is no reliable evidence that homeopathy is more effective than placebo for the treatment of people with chemotherapy-induced stomatitis.” – “Based on the body of evidence evaluated in this review there is no reliable evidence that homeopathy is more effective than placebo for the treatment of hot flushes in women with a history of breast cancer.”- Based on only one small study there is no reliable evidence on which to draw a conclusion about the effectiveness of homeopathy compared to placebo for the treatment of radiodermatitis in women with breast cancer undergoing radiotherapy.”

In het commentaar op het “first report” staat o.a. dat het met dat (nog altijd niet gedefinieerde) ‘bemoedigende’ bewijs voor calendula wel iets anders zat dan de auteurs suggereren, positief resultaat voor calendula werd alleen gevonden in één van die acht studies (N=254), net als voor Traumeel S (N=32). Kortom ook hier vond het Homeopathy Working Committee dat de beoordeling op zijn minst naar ‘D’ moest worden verlaagd.

Conclusie

Dat er in het ‘first report’ wat positievere uitspraken staan voor homeopathie bij een aantal aandoeningen klopt op zich wel, maar de kritiek van het Homeopathy Working Committee lijkt me zeer concreet en terecht. Vaak gaat het niet eens om een verschil van inzicht, maar blijkt dat de opstellers van dat conceptrapport gewoon niet goed gezocht en geteld hebben. Wat ze met die kritiek gedaan zouden hebben als ze die hadden kunnen verwerken tot een eindrapport zullen we nooit weten.
Duidelijk is ook dat het echte NHMRC rapport uit 2015 veel gedetailleerder is en dieper gaat dan het napraten van de meta-analyses en systematic reviews die vaak opgesteld zijn door personen waarvan een zekere liefde voor homeopathie wel bekend is.

Het is volgens mij verstandig geweest van de NHMRC om dit ‘first report’ in deze vorm vrij te geven, het geeft ook inzicht hoe zo’n rapport tot stand komt. Pas als zo’n rapport in definitieve vorm is geaccepteerd door de opdrachtgever kun je er eigenlijk conclusies aan verbinden. Hier zien we work in progress, waarbij de kwaliteit van de ingehuurde onderzoeksorganisatie duidelijk regelmatig te wensen over laat.

De homeopaten zullen de komende weken waarschijnlijk hun eigen spin aan dit matige conceptrapport geven. Ze zullen misschien wel opmerken dat de commentaren van het Homeopathy Working Committee niet onbevooroordeeld waren, of zoiets.
Het Homeopathy Research Institute merkt vast op heel blij te zijn met de opheldering van Kelso in de brief voorafgaand aan het ‘first report’. Zij schrijft volgens hen dat het NHMRC rapport uit 2015 “did not conclude that homeopathy was ineffective”, wat zij laten volgen door: “despite claims to that effect in media reports and by anti-homeopathy campaigners”. Het zal niet verbazen dat Kelso zelf het niet over anti-homeopathy campaigners had, het volledige citaat is:

NHMRC strongly encourages interested members of the community to refer to the 2015 NHMRC Information Paper: Evidence of the effectiveness of homeopathy for treating health conditions. Contrary to some claims, the review did not conclude that homeopathy was ineffective. Rather, it stated that “based on the assessment of the evidence of effectiveness of homeopathy, NHMRC concludes that there are no health conditions for which there is reliable evidence that homeopathy is effective.”

Wat alleen maar een wetenschappelijk correcte nuancering is van de kort-door-de-bocht vertaling van de conclusie dat het rapport bewijst dat homeopathie niet werkt.