De Nieuwe Atheïsten hebben Frans de Waal altijd als een bondgenoot gezien. Hij stelde vast dat het sociale leven van bonobo’s, chimpansees en andere primaten meer is dan een eenvoudig survival of the fittest. Primaten werken samen, hebben een gevoel voor eerlijkheid en ze onderhouden structuren om conflicten op te lossen. Ook zorgen ze voor de geestelijk en lichamelijk gehandicapten in hun midden. Kortom, je hebt geen godsdienst nodig om op een beschaafde manier met elkaar om te gaan. Maar De Waal heeft de Nieuwe Atheïsten steeds op een afstand gehouden. In verschillende artikelen heeft hij te kennen gegeven dat hij de nieuwe assertievere vorm van atheïsme ziet als een evenknie van religieus fundamentalisme. Een lang artikel van De Waal op salon.com heeft de discussie weer verhevigd.
De carrière van Frans de Waal begon aan de universiteiten van Nijmegen en Groningen. Voor z’n vertrek, in 1981, naar de Verenigde Staten deed hij een baanbrekende studie over het politieke reilen en zeilen op het chimpansee-eiland van Burgers’ Dierenpark. Time Magazine rangschikte hem in 2007 als één van de honderd meest invloedrijke mensen op de planeet. De ontdekking dat chimpansees elkaar op foto’s aan de kont kunnen herkennen, leverde hem in 2012 een IgNobelprijs op. En in 2010 bevorderde de Majesteit hem zowaar tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw.
Salon.com is een invloedrijke progressieve Amerikaanse nieuwssite. Op 25 maart 2013 verscheen er een hoofdstuk uit De Waal’s nieuwe boek, “De Bonobo en de Tien Geboden“, als artikel op de website. In dit hoofdstuk beschrijft De Waal hoe hij als katholiek werd grootgebracht in het Nederland bezuiden de grote rivieren. Hij stelt dat er in de katholieke cultuur waarin hij opgroeide ruimte was voor plezier en losbandigheid. Het was als student op de universiteit dat hij voor het eerst in contact kwam met noordelingen van gereformeerde origine. Hij kwam tot de vaststelling dat het geloof voor hen een verstikkende dwangbuis was geweest. Ook zag hij hoe er nog altijd rancune en emotioneel onbehagen was onder gereformeerd opgegroeiden die zich van de kerk hadden losgemaakt. Volgens De Waal vindt het radicaal atheïsme z’n oorsprong in dat misnoegen. Het Nieuwe Atheïsme is volgens hem weinig anders dan een verbitterd ageren tegen het protestants fundamentalistische nest. De reactie is, aldus De Waal, net zo verbeten dogmatisch als datgene waar ze tegen reageert. Op “whyevolutionistrue” staat een felle reactie op De Waals artikel waarin een aantal oude argumenten worden herhaald.
In Europa zijn kerk en staat na de Tweede Wereldoorlog steeds meer ontkoppeld en heeft de godsdienst langzaamaan veel van z’n greep op de samenleving verloren. Op veel Europeanen maakt de hele discussie over het Nieuw Atheïsme derhalve een nogal onzinnige indruk. Maar in de Verenigde Staten leeft het heel erg. Atheïsme heeft altijd al een nogal negatieve connotatie gehad onder het grote Amerikaanse publiek, maar in het algemeen bleven kerken en overheden weg uit elkaars invloedssferen. Edoch, sinds de jaren 70 zijn politiek en godsdienst steeds inniger verstrengeld geraakt. Het is heden ten dage bijna onmogelijk om in de VS als politicus gekozen te worden zonder getuigenis te hebben afgelegd over trouwe kerkgang en oprechte geloofsbeleving. Het Nieuw Atheïsme is een radicale tegenbeweging – een beweging die eigenlijk pas na 11 september 2001 goed op gang kwam. “Science makes you fly to the moon. Religion makes you fly into buildings.” is de alleszeggende kwoot van de fysicus en schrijver Victor Stenger. De situatie is aan het escaleren. Daar waar kerken voorheen doorgaans apolitiek waren, daar hebben zich de laatste jaren decennia steeds meer vereenzelvigd met een invloedrijke vleugel binnen de Republikeinse Partij waar zelotisch campagne wordt gevoerd tegen homo’s, tegen wetenschap en tegen abortus.
Het valt te betwijfelen of de bijdrage van Frans de Waal aan het debat wel zo’n constructieve is. Zijn inbreng is een klassieke ad hominem in de trant van “Jij zegt wat je zegt omdat je zus bent opgevoed en ik begrijp de kwestie beter omdat ik zo ben opgevoed.” Dergelijke ad hominems zijn eigenlijk een vorm van anti-argumentatie waarmee een goede discussie óf wordt afgekapt, óf ontaardt in een ordinaire scheldpartij.
In Nederland zijn uit verschillende hoeken reeds hele positieve recensies verschenen over De Waals boek. De Nijmeegse theoloog en godsdienstfilosoof Taede Smedes is op dit forum al eerder ter sprake gekomen (zie hier en hier) in z’n hoedanigheid als pleitbezorger voor Coen Vermeeren en de UFO’s. Op z’n blog geeft Taede een juichrecensie van De Waals boek. Hij zou willen “dat meer atheïsten dergelijke boeken schreven.” Ook Marcel Hulspas, wetenschapsjournalist en mede-oprichter van de Stichting Skepsis, is laaiend enthousiast over De Waals boek. Hulspas is in z’n nopjes als hij uit De Waals primatenwerk concludeert dat er een “geest” bestaat en dat het “wij-zijn-ons-brein”-materialisme onhoudbaar is. Het is eigenlijk allesbehalve zeker of De Waal zelf zijn werk wel zo zou willen interpreteren. Maar De Waal, als Nederlands meest vooraanstaande wetenschapper, is als Jezus zelf in dat je blijkbaar alle kanten op kan met z’n woorden.
Geïnteresseerd geraakt in het boek? Bestel het via een van de onderstaande links bij Bol.com en steun daarmee Kloptdatwel.nl!
