Kloptdatwel?

Wetenschap

James Randi test een wichelroedeloper

by 7 Comments

Dit is een oud fragment uit een tv-show van James Randi waarin hij bijzondere claims test. In de onderstaande via test hij een wichelroedeloper:

De wichelroedeloper laat eerst zien dat zijn wichelroede een duidelijke uitslag geeft bij de steentje in de doos. Let wel: hij weet hier zelf al het antwoord.

De duidelijke uitslag van de wichelroede wordt veroorzaakt door het ideomotoreffect. Er zijn allerlei websites die dit psychologische effect omschrijven, ik citeer hier de Wikipediapagina ‘ideomotorisch effect‘:

Het ideomotorisch effect is het psychologisch fenomeen dat mensen spierbewegingen maken nadat ze deze onbewust bij anderen hebben waargenomen of doordat ze er onbewust aan denken. Het ideomotorisch effect verklaart de werking van vermeend paranormale of bovennatuurlijke zaken zoals het Ouijabord, automatisch schrift, de wichelroede en telekinese. Beoefenaars van deze paranormale bezigheden menen vaak – ten onrechte – dat de geproduceerde bewegingen afkomstig zijn van een kracht buiten henzelf. Ideomotorische effecten komen ook voor bij het televisiekijken, mensen die actief meeleven met hun favoriete sporter vertonen spierspanning in dezelfde spieren als de sporter.

(…)

Wetenschappelijke tests door onder meer Michael Faraday, Michel Chevreul, William James en Ray Hyman hebben aangetoond dat allerlei fenomenen die dikwijls worden toegeschreven aan spirituele of paranormale krachten of “energieën”, feitelijk veroorzaakt worden door het ideomotorisch effect. De tests tonen verder aan dat “eerlijke, intelligente mensen onbewust musculaire activiteit vertonen die consistent is met hun verwachtingen” (Hyman 1999).

In de test scoort de wichelroedeloper precies volgens kans (een willekeurig iemand uit het publiek had het net zo goed gedaan). Daarmee is dus geen bewijs gevonden dat deze man kan wat hij zegt te kunnen, of dat een wichelroede kan werken. Helaas. Op naar de volgende wichelroedelopers.

Jean-Paul van Bendegem spreekt over logica tijdens TEDxFlanders

by 17 Comments

Tijdens TEDx-Flanders (Technology, Entertainment, Design, de x staat voor een onafhankelijk georganiseerd evenement, in dit geval dus in Vlaanderen) gaf Jean-Paul van Bendegem deze voordracht over logica.

Een voorbeeld uit zijn af en toe hersenkrakende voordracht:

Stel je loopt van A naar B, maar doet dat in stappen van 50%. In principe bereik je dus nooit punt B want je legt eerst 50% van de afstand af,  vervolgens weer 50% wat 75% geeft, dan weer een stap verder en we komen op 82,5% , dan 88,75%, 91,875% et cetera. Als je bij B aankomt heb je een oneindig aantal stappen afgelegd.

Stel nu dat je bij elke stap telt, stap 1, stap 2, stap 3 et cetera. Wanneer je weer bij B aankomt heb je een oneindig aantal stappen afgelegd en heb je dus een oneindig aantal nummers geteld (zeg maar alle nummers die er zijn). Stel je hebt een partner meegenomen en die telt in stappen van 2, dus 2, 4, 6, 8, 10, 12 et cetera. Wanneer jullie beiden zijn aangekomen bij B hebben jullie allebei een oneindig aantal nummers geteld, alleen heeft je partner er maar de helft geteld…

Als je dat soort dingen leuk vindt dan raad ik je aan om deze video te bekijken.

Het nocebo-effect

by 10 Comments

Wil je eerst nog even weten hoe het ook alweer zit met het placebo-effect? Klik hier voor een video-uitleg in 2:57.

Het nocebo-effect 1
De short-short version 😉

 

Onderstaande tekst is een (snelle) vertaling van dit artikel.

Kunnen angstige gedachten je schaden? Penny Sarchet, winnares van de 2011 Welcome Trust Science Writing Prize, schreef over het nocebo-effect.

Kan het iemand zijn leven kosten wanneer je hem verteld dat hij kanker heeft? In 1992 beschreef het Southern Medical Journal een casus waarin een man in 1973 werd gediagnosticeerd met kanker en werd verteld dat hij nog slechts enkele maanden te leven had. Na zijn dood liet de autopsie echter zien dat de tumor in zijn lever niet gegroeid was. Zijn arts Clifton Meador gelooft niet dat hij gestorven is aan kanker en schreef: “Ik weet niet wat de pathologische oorzaak van zijn dood is”. Kan het zijn dat, in plaats van de kanker, zijn eigen verwachting van zijn dood hetgeen was dat hem doodde?

Deze dood kan een extreem voorbeeld zijn van het ‘nocebo-effect’ – de tegenhanger van het bekendere placebo-effect. Terwijl een onwerkzame suikerpil (placebo) je beter kan doen voelen, kunnen waarschuwingen over gefantaseerde bijwerkingen (nocebo) je die ook doen voelen. Dit is een veel voorkomend probleem in farmaceutische onderzoeken en een onderzoek uit de jaren 1980 ontdekte dat hartpatiënten veel meer kans hadden op bijwerkingen van hun bloedverdunnende medicatie wanneer ze eerst waren gewaarschuwd voor die bijwerkingen. Dit geeft een ethisch probleem: moeten artsen hun patiënten waarschuwen voor bijwerkingen wanneer die waarschuwing ze daar juist meer kans op geeft?

Het nocebo-effect kan zeer besmettelijk zijn. In 1962 ondervonden 62 medewerkers van een Amerikaanse kledingmakerij plotseling hoofdpijnen, misselijkheid en uitslag, en de schuld van de uitbraak werd gegeven aan een insect dat tussen de stoffen had gezeten na levering vanuit Engeland. Er werd nooit een insect gevonden en “massale psychogene ziekte” (massahysterie) zoals deze, komt wereldwijd voor, meestal bij besloten gemeenschappen en verspreiding vindt het snelst plaats onder vrouwen die iemand met de symptomen hebben gezien.

Tot voor kort wisten we vrij weinig over hoe het nocebo-effect werkt. Tegenwoordig zijn wetenschappers een flink stuk opgeschoten. Afgelopen februari liet een Engels onderzoek, uitgevoerd door prof. Irene Tracey (Oxford), zien dat wanneer vrijwilligers nocebopijn voelen, de overeenkomende hersenactiviteit zichtbaar is in een mri-scanner. Dat toont aan dat, in elk geval op neurologisch niveau, de vrijwilligers reageren op echte, niet-gefantaseerde, pijn. Fabrizio Benedetti, van de Universiteit van Turijn, en zijn collega’s zijn erachter gekomen welke neurotransmitter verantwoordelijk is voor het omzetten van de verwachting van pijn in deze echte pijnervaring. De neurotransmitter heet cholecystokinine en draagt berichten tussen zenuwcellen over. Als er drugs gebruikt worden om de cholecystokinine te stoppen met functioneren, dan voelen de vrijwilligers geen nocebopijn, terwijl ze wel nog net zo bang voor de verwachte pijn zijn.

De bevindingen van Benedetti en Tracey bieden niet alleen de eerste vluchtige blikken in de onderliggende neurologische werking van het nocebo-effect, maar hebben ook ook zeer reële medische implicaties. Benedetti’s onderzoek naar het blokkeren van cholecystokinine kan de weg vrij maken voor technieken die het nocebo-effect teniet doen bij medische ingrepen, alsook mogelijkheden geeft voor algemene behandelingen van pijn en angst. Traceys werk heeft verrassende implicaties voor de manier waarop we moderne geneeskunde uitoefenen. Door het monitoren van pijnniveaus in vrijwilligers die een sterke pijnstiller hadden gekregen, ontdekten ze dat wanneer de vrijwilliger verteld werd dat het effect van de pijnstiller voorbij was, dit al genoeg was om het pijnniveau ter herstellen naar het niveau van vóór het toedienen van de pijnstiller. Dit toont aan dat de negatieve verwachtingen van een patiënt de mogelijkheid hebben om de effectiviteit van een behandeling te ondermijnen, en suggereert dat artsen er goed aan doen om de overtuigingen van hun patiënten ook te behandelen, en niet alleen hun fysieke symptomen.

Dit plaatst de arts-patiëntrelatie in de schijnwerpers. De huidige samenleving klaagt snel aan en is skeptisch, en als een arts wat meer nadruk legt op bijwerkingen om te voorkomen aangeklaagd te worden, of wanneer patiënten de beslissingen van hun arts niet vertrouwen, dan kan het nocebo-effect een behandeling al doen falen nog voordat deze is begonnen. Het introduceert ook een paradox – we moeten in onze artsen geloven om volledig baat te hebben bij de voorgeschreven behandeling, maar als we ze te sterk vertrouwen kunnen we dood gaan van hun uitspraken.

Tegenwoordig zijn veel van de snel groeiende ziektes relatief nieuw en slechts gekarakteriseerd op basis van een verzameling klachten. Allergieën, voedselintoleranties en rugpijn zouden in de ene gemakkelijk echte fysiologische ziektes kunnen zijn, en nocebo-effecten in de ander. Meer dan een eeuw geleden ontdekten artsen dat ze het niezen door mensen met hooikoorts konden opwekken door het blootstellen aan een kunstroos. Dit soort observaties suggereren dat we wel twee keer moeten nadenken voordat we de menselijke ervaring overmedicaliseren. Onze dagelijkse zorgen zouden als zodanig beschouwd moeten worden, en niet verzameld in psychologische syndromen met reeksen van symptomen, en gezondheidswaarschuwingen op nieuwe producten moeten begrensd en nauwkeurig zijn, niet vaag en algemeen zodat fabrikanten afstand kunnen doen van hun aansprakelijkheid.

Bovenstaande tekst is een (snelle) vertaling van dit artikel.

Het nocebo-effect 2

Wetenschappers doen moeilijk over hun data

by 2 Comments

Arnout Jaspers schreef op de website Wetenschap24.nl over een onlangs gepubliceerd artikel waaruit blijkt dat psychologen nogal moeilijk doen over inzage in hun data wanneer die worden opgevraagd. Dat is natuurlijk niet de bedoeling en huiverig zijn om je data aan een kundige collega af te geven zou je alleen verwachten bij iemand met de naam Diederik Stapel.

Jaspers:

Hoe slechter, hoe exclusiever – Juist van zwak onderzoek zijn data niet openbaar
Psychologen zijn verplicht hun data aan anderen beschikbaar te stellen, maar doen dat ongaarne. Hoe zwakker het onderzoek, hoe groter de tegenzin. Toeval, of slecht geweten?

(…)

Wicherts en zijn collega’s Marjan Bakker en Dylan Molenaar van de UvA publiceren nu in PLoS ONE een statistische analyse van 49 artikelen die in twee APA-tijdschriften verschenen. Van 21 artikelen verkregen ze de ruwe data, van de overige 28 niet. De desbetreffende auteurs reageerden niet ondanks meerdere aanmaningen, zeiden dat ze de data kwijt waren of beloofden deze op te sturen maar deden dat niet.

De onderzoekers rekenden ook nog opnieuw de wél verkregen data door en ontdekten allerlei fouten. Zoals Jaspers al aangaf bleek uit het onderzoek dat hoe meer fouten er werden ontdekt, hoe moeilijker het was de data te verkrijgen.

Erg triest om dit te moeten lezen. De onderzoekers pleiten ervoor om het opslaan van onderzoeksdata te verplichten. Iets wat ik van harte toejuich. Hopelijk zullen beleidsmakers met het Stapel-drama nog vers voor de geest door dit onderzoek daadwerkelijk stappen ondernemen.

Reiki werkt, als je tenminste geen controlegroep gebruikt

by 47 Comments

Reiki is een in Japan ontstane … tja… behandelwijze is niet het juiste woord want echt behandelen wordt er niet gedaan… geneeswijze ook niet want er geneest niets… geloofsovertuiging is het ook weer niet hoewel dat misschien nog het dichtste bij komt.

Ik kan denk ik beter uitleggen wat er bij reiki gebeurt, als je meer wilt weten over de achtergrond dan kan ik dit artikel over reiki uit de Skepter aanraden.

Bij reiki plaats je je handen op (of net boven) iemands lichaam en dan heb je vervolgens het idee dat je energie overbrengt (hoewel meer ervaren reikimensen ook het idee hebben vanaf een afstand energie over te brengen). Deze energie is niet zichtbaar, voelbaar of meetbaar. helaas, hoewel over dat voelen sommige mensen nog weleens in discussie willen gaan. Maar dat komt omdat ze vanwege de kracht van suggestie iets menen te voelen.

Ik zou reikimensen die skeptisch zijn eens willen vragen om bij een aantal volgende behandelingen achter hun cliënt te gaan staan (in elk geval niet zichtbaar voor de cliënt) en te vragen of de cliënten iets voelen. Daarna een aantal precies dezelfde behandelingen maar zonder reiki te gebruiken (je gaat sommetjes maken in je hoofd of zoiets) en verder moet je alles doen/bewegen/praten/ademen/etc zoals je dat normaal ook doet. Als je normaal aangeeft ‘ik begin nu bij de nek en ga zo langzaam naar beneden tot aan de onderrug’ ofzoiets, dan zeg je dat nu dus ook. Aan het einde vraag je weer of ze iets konden voelen. We zouden eigenlijk van een aantal reikimasters de resultaten moeten bijhouden, maar de verwachting is dat de cliënten net zoveel voelen en net zo tevreden zijn. Laat dit dan trouwens een aanwijzing zijn dat het niet werkt in plaats van ‘hey, door niets te doen werkt het ook, alleen al mijn aanwezigheid is dus genoeg!’ /facepalm in dat geval.

Goed, terug naar het onderwerp, Reiki is onlangs weer eens onderzocht en werkzaam bevonden.

Ik heb het wel vaker gezegd, in de alternatieve geneeswijzen kan je ongeveer de volgende richtlijn volgen: hoe hoger de kwaliteit van je onderzoek, hoe minder effect van de alternatieve geneeswijze, hoe lager de kwaliteit, hoe meer effect.

Zo ook nu weer:

The Effects of Reiki Therapy on Pain and Anxiety in Patients Attending a Day Oncology and Infusion Services Unit.

Reiki is a system of natural healing techniques administered by laying of hands and transferring energy from the Reiki practitioner to the recipient. We investigated the role of Reiki in the management of anxiety, pain and global wellness in cancer patients. Building on the results of a pilot project conducted between 2003 and 2005 by a volunteer association at our hospital, a wider, 3-year study was conducted at the same center. The volunteer Reiki practitioners received 2 years of theory and practical training. The study population was 118 patients (67 women and 51 men; mean age, 55 years) with cancer at any stage and receiving any kind of chemotherapy. Before each session, the nurses collected the patient’s personal data and clinical history. Pain and anxiety were evaluated according to a numeric rating scale by the Reiki practitioners. Each session lasted about 30 min; pain and anxiety scores were recorded using a Visual Analog Scale (VAS), together with a description of the physical feelings the patients perceived during the session. All 118 patients received at least 1 Reiki treatment (total number, 238). In the subgroup of 22 patients who underwent the full cycle of 4 treatments, the mean VAS anxiety score decreased from 6.77 to 2.28 (P <.000001) and the mean VAS pain score from 4.4 to 2.32 (P = .091). Overall, the sessions were felt helpful in improving well-being, relaxation, pain relief, sleep quality and reducing anxiety. Offering Reiki therapy in hospitals could respond to patients’ physical and emotional needs.

We zien dus dat de score wat betreft angst/onrust (op een schaal van 0 tot 10) van gemiddeld 6,77 afnam naar 2,28 en dit was significant (dus als het slechts toeval zou zijn geweest, dan zou de kans p (probability) op een dergelijke uitkomst kleiner dan 0,05 (5% dus) geweest zijn). De pijn ging van 4,4 naar 2,32 maar dit was niet significant (de p was boven de 0,05, wat te groot is om serieus te nemen). Men wordt er dus eigenlijk alleen wat rustiger van.

Maar deze studie heeft een groot probleem… er is geen controlegroep.

Een controlegroep voeg je toe om te controleren dat er met je patiënten/onderzoeksgroep niet sowieso iets gebeurt terwijl je met het onderzoek bezig bent, je controleert dus eigenlijk of mensen na een tijdje niet sowieso wat rustiger worden. De mensen in de controlegroep laat je dan bijvoorbeeld langskomen, je kletst er even mee en laat ze dan weer gaan of je zet ze op een wachtlijst. Je houdt ze in elk geval op een of andere manier in de gaten. Het komt vaak voor dat een wachtlijstgroep namelijk óók vooruitgang laat zien, gewoon omdat ziektes/problemen veranderen in de loop der tijd.

Wil je het helemaal goed doen dan moet je ook een placebogroep toevoegen. Daarbij doe je bijvoorbeeld hetzelfde als bij de reikigroep, maar in plaats van reiki geef je een massage of iets dergelijks. Of je laat aan leken een video zien van een reikibehandelaar en zegt ze dat ze de video zo goed mogelijk na moeten bootsen. Dan houd je dus alleen de bewegingen over zonder de reiki.

Als je dat soort dingen, die in de reguliere wetenschap standaard worden toegepast, niet doet, dan zul je nooit een serieuze wetenschapper kunnen overtuigen en blijft het een alternatieve behandelmethode: waar dus geen bewijs voor is.

Trouwens, deze studie heeft alleen gekeken naar psychologische componenten van klachten, en juist die zijn gemakkelijk beïnvloedbaar door het placebo-effect.